Яран суварин дегь гелер

Яран пелерикай ва ирид цаварикай субъектив веревирдер

Аял чIавариз гьар гъилер “Къуллад пелел” акьахайла зун, на лугьун, са аламатдин гужуни чи хуьруьн “ЦIегьрен кIунтI” лугьудай пелехъ ялдай. Гуьгъуьнай заз инаг зиккурат, Алупан диндин чIаварилай и пелерал цIаяр авуна ГъуцIариз къурбандар гудай чка тирди чир хьанай. Фагьум артух хьунивай, патав гвай, гьакIни маса чкайра авай ихьтин зиккуратар акуна тIупIалай ийинивай заз и ибадатдин маканриз авай маракь артух жезвай. Гьамиша фагьумдай акъат тийизвай и маракьди зун СтIур дереда авай сур хуьрерин зиккуратра экъуьрна ва и кардин эхирдин аккорд за Мучугъа ва Яргундал ягъана. Чкадилай аслу яз абурун тIварарни дегиш жезва. Месэла, “Цегь кьий пел” (КIурар, ЧIехи Муругъар), “Яран пел” (ЦIехуьлар, ТIигьиржал, Зиндан Муругъ), “ЦIегьрен кIунтI” (ЭчIехуьр), “Гавдишан пел” (Манкъулид хуьр, ТIула ТIигьир), “ЦIукI алай пел”, “ЦIуь пел” (Чпирар). Гуьгъуьнай заз Кьулан вацIун дереда жагъурунар тухвай тарихдин алимрин улубрай “Самурская долина – долина курганов” лугьузвай кхьинарни жагъанай. На лугьумир, Кьулан вацIун кьве пад кьуна сур чIавара (чи эрадин 4-виш йисарилай вилик) пун ктунавай хуьрерин вирида ихьтин зиккуратар ава кьван. Зиккуратар са кар яз кьакьан чкадал- вилик гъен (майдан) туна гъилерив эхциг хъувунвай (рукатворный) ПЕЛ я. Вични эвел ирид цIегь ткуна ирид цаварин гъуцIариз къурбандар гузвай ихтин пелериз “ЦIегьрен кIунтIарни” лугьузвай. Куьгъуьнай инагар Яран Суварриз цIаяр ийизва лугьуз “Яран пелер” , ахпани персерин вахтара почтаяр агакьардай, дявайрин хабарар гудай, стратегиядин кьакьанвал я лугьуз кIелеяр эцигайдилай кьулухъ “Къулладин пелериз” элкъвенай. Къенин йикъаризни квез чидайвал “Азерселл”ди, “Бакселл”ди ихьтин пелерал сигналар кьабулдай вышкаяр эцигнава. Гила ша чна жуван сур тарихдиз икрамзавай уьлквейра авай зиккуратриз, курганриз килигин ва абур чи тарихдин гуьмбетрик галаз гекъигин: (Чапла патан шикилар) Квезни аквазвайвал чи тарихдин абидеяр я чпин сурвилиз, яни кьакьанвилиз килигайла садалайни куьгъуьна авач. Авай фаркь – абурив агатун я. КцIар райондин хуьрерин зиккуратар экъвейдалай кьулухъ заз акуна хьи, и пелер са системадив эцигнавач. ИкI хьайила са жузун къвезва: и пелер алай чкайрал хуьрер кутайзвайни, тахьайтIа хуьре зиккуратар туькIуьрзавайни? Мумкин я, парабуриз и кар са акьванни важиб туширди яз аквада. Ша гила килигин: Яргундални, Мучугъа зиккурат хуьруьн юкьва ава, ЭчIехуьре 1000 кам рагъикIидай пата- яргъал, Чпирдал хуьрелай 400 кам яргъа, ЧIехи Муругъа 700 кам яргъал, ТIигьира (ЧIуран, ЧIурай хуьр асас яз) I500 кам яргъа. Квезни аквазвайвал и дереда авай эцигунрин принцип сад туш. Чи сейли алим Ярали Яралиева кхьизва: “Шумерар (Шумер гаф бязи тарихчийри-дагъвияр хьиз элкъуьрзава.) Месопатамиядин дуьзен чкайриз куьч хьайила, ана чпи ктур хуьрерин патарив я накьвадикай, яни накьвадин керпичрикай пелер эцигна чпин гъуцIариз зикр (дуаяр, канивилер, минетар) ийидай”. Бес вучиз чи зиккуратар са системадик галач? И жузуниз жаваб за и хуьрерин ва зиккуратрин схема чIугвадайла кьатIана… Заз схемадай, лезгийри “ЧIехи КицI” лугьудай гъетерин кIватIалдин эхъен акуна: (Винидик галай шикилар). Гаф авачиз, сур чIаварин инсанриз цаварикай кичIе тир. Фикизавай хьи, гъуцIарни гьана ава, цIайлапанарни гьанай къвезва, мичIи йифериз рапIрапIзавай гъетерини (светило) гьанай экв гузва. И туьхуьн тийизвай чIехи кIватIалриз – аламатдин цавариз – “Чунни квекай я!”-лу-гьун патал мумкин я, чилераллай чи чIехи бубайри -зиккуратар цаваравай гъетерин низамда (циргъина) эцигун ва Яран Сувариз гьа пелерал цIаяр кана “Эгьей!!!Чунни куь рехъ кьуна физвайбур я!”- лагьана сигналар гуз кан жен. Садни, лезгийрихъ Ирид цаварин философияда Планетайриз, Гъетериз махсус тIварар, лугьунар ава. Вични и тIварар чибур я ва чна абур муькуь халкьари хьиз я Мисирдай, я Эллададай, яни Персиядай къачунвач: Рагъ, Варз, Яру гъед, Экуь гъед, Мезен, Хпехъандин гъед, ЧIехи кицI, Гъвечи кицI, Чкватур, Раб, Гъуьлягъ, Дергес, Самар чкIай рехъ ва масабур. Вахтар алатундивай гъетерин арада авай рехъни дегиш жезва. Чавай гьар садавай фагьумда туькIуьрна и гъетерин зиккуратрин акунриз килиг жеда. Вилик галай Яран Сувариз гьавади мумкинвал гайитIа, ша чна и зиккуратрал цIаярна и аламатдин сегьнедиз килигин ва яргъал гъетериз “Эгьей!!! Чунни квекай я!”-лугьун. Играмибур, квез ва куь бахтавар хизанриз виликай къвезвай Яран Сувар мубаракрай, куьн рикIевай канивилерив агакьрай!

Абир ЭЧIЕХВИ, этнограф, тарихчи-журналист