Къариб я зун, хажалатар хивевай…

Къариб Эрифшагьан хва Гьусейнов 1958-йисан февралдин 25-даз Къебела (виликан Кьуткьашен) райондин Камарван хуьре дидедиз хьана. Ада 1980 йисуз Бакуда Азербайжандин Девлетдин Университетдин физикадин факултет акьалтIарна хайи районда муаллим, мектебдин директор кIвалахна.

Райондин лап хъсан педагогрикай тир Къариб Гьусейнова телебе чIавалай шиирар кхьизва. Поэзиядиз Азербайжан чIалалди къелемдиз къачур шиирралди атай муаллим-шаир гила вичин дидед чIалални теснифиз эгечIнава. Къариб муаллим суверен Азербайжандин сифте шегьид-генерал, Вандам хуьряй тир Милли Къагьриман Полад Гьешимован уьмуьрдикай кхьенвай поэмадин автор я. Ватанпересвилин темада туькIуьрунар давамарзавай шаирди алай чIавуз II Къарабагъдин дяведин тек са шегьид дишегьли, лезги руш Аресте Бахышовадин уьмуьрдин рекьикай “Са руш авай Хъимил хуьре” поэмадин винел кIвалахзава.

Эдебиятрин дуствал халкьарин дуствал гьисабзавай шаирди вичин алакьунар гьакIни таржумайрани синагъдай акъудзава. Лезги чIалай азербайжан чIалаз, азербайжан чIалайни лезги чIалаз элкъуьруьнар ийизва. Къелемдин устадди са шумуд лезги шаирдин (Кесиб Абдуллагь, Шагьмир Мурадов, Ашукь Нуьсрет, Пакизат Гьуьсейнова, Эйваз Гуьлалийрин, Билал Адилов) эсерар азербайжан чIалаз элкъуьрна кIелзавайбурун ихтиярдиз ганва.

Чна Къариб Гьусейнован са шумуд шиир нугъат хвена, бязи гафариз баянар гуналди чапзава. Чи кьатIунралди, эдеби чIал хайи нугъатри иерарда, адан часпарар мадни гегьеншарда.

УЬМУЬР ФИЗВА

Гьар инсандиз вич авай кIвал верцIи я,
Хуьр аквадай суварин кьвал верцIи я,
Хайи чилел дидедин чIал верцIи я,-
Я гьахъ Аллагь, чун чIалавай къакъудмир.

Ватандин тIал чIугвазвайдаз ччир жеда,
Вичин кIвале кас тирдикай пIир жеда.
Бахт къаткайдан вацIун рвехни чIур жеда,-
Гудай Аллагь, чи фу сивяй акъудмир.

КукIушдал жен вун экуьнин эквериз,
Майдан гузмаз цаварини лекьериз…
Хер ацIурмир вун ккани тир рикIериз,-
ЧIугуна жув цIиргъиникай хкудмир.

Уьмуьр физва, гъиле девран амукьдач,
Са пакамахъ къе авай чан амукьдач.
Са чкадал дагълара къван амукьдач,-
Жува вегьей къван рикIелай алудмир.

Гьардан япуз са жуьр къвезва къе ванер,
Гьи шейтIандихъ галукьнатIа чи къванер?
Хъелна къвазмир, яхъ гъиликай, инсанар,
Кесиб касдин кIир тир гардан галудмир.

Къариб я зун, хажалатар хивевай,
Сефил хьана авайдалай кIевевай.
Фурс парадаз акьул жедни мефевай*?-
Къеневай карч фад ччир хьуниз умудмир!..

*меф – гъаб

КЪЕБЕЛЕ

Ни гьина кучудна ви фейи чIавар?
Илисна цифеди, чуьнуьхна сувар.
Гьикьванбур эвичIна илифарна хвар,-
Шумудан кIвачеваз фена, Къебеле!..

Ви къванни, къамбутни чун патал чил я,
Винел пад, кIаник пад вири къизил я.
ГьикI лугьун ви тIалар са кIус кьезил я?-
Атай гишинбуру, тIуьна Къебеле.

Лезгийрин, удинрин, туьркерин Ватан,
Санал ягъаз авай рикIерин Ватан.
Са муквай лув гудай лекьерин Ватан-
Ава чун вири ви гине, Къебеле!

Ви винел атайбур еке иштагьдив,
ЦкIирна* сивни кьил, ахлатна агьдив.
Пачагьрин кьулукай килигай Шагьдив
Къуьн кьуна жувни хьухь вине, Къебеле!

Къван гъизвай вацIари ракьар тухвана,
Севраган* алахьна, рекьер тухвана.
Гавурни*, Селбирни* вуч нез тух хьана,-
Вуч ава тIанурдин кIане, Къебеле?

Чинеба амукьна- чирдачни тарих?
Ксанвай чкадлай гъурдачни* тарих?
Дуьнядин япариз гьирдачни* тарих?-
Лув гузвай цаварин чина, Къебеле!..

*цкIирна-чкIурна
*гъурдачни-юзурдачни,
*гьирдачни-яб акалдачни
*Севреган-ичIи хьанвай дагъдин хуьр
*Селбир, Гавур-сур чIаван кIелеяр

КЬВЕ ПЕХИЛ

Вуч жузада, нел алукьда?
Нелай кьулухъ вуж кумукьда?
Са хилел чун кьвед амукьда,-
Зун вал пехил, вун зал пехил!

Гаф эцяйна галатна чун,
Ван къведайнив агатна чун,
Са руфун фа пуд къатна чун,-
Зун вал пехил, вун зал пехил!

Мел-мехъерда чи гел авач,
ТуькIвей кардиз гуьгьуьл авач,
Чаз диганвай са кьил авач,-
Зун вал пехил, вун зал пехил.

Рагъ алатна мад нисинлай,
Кап гвяна тух пицIинлай,
Чна сециз хъверда чинлай-
Зун вал пехил, вун зал пехил!

Са чин курдай кьве хъвехъ я чун,
Са кIерецдин кьве хвех я чун.
Сециз* ттакан кьве пехъ я чун,-
Зун вал пехил, вун зал пехил.

Заз вун, вазни зун беген жеч,
Чи кварцикай дигай чем жеч.
Къариб, ара чи мягькем жеч,-
Зун вал пехил, вун зал пехил!..

*сециз- сад-садаз

ЯТIА

Вун цIай ятIа- кузвайд са къуз туьхуьда,
Вун цуьк ятIа- кьатIда са вил экуьда.
Вун бахт ятIа- авачирдаз аваз хьухь,
Вун рагъ ятIа- на нин дуьня экв ида?

Вун вацI ятIа- ацIуз-ацIуз алахьа,
Вун рехъ ятIа- са уьмуьр фин чIалахъ я.
Вун ашкь ятIа- ялав галаз атана
РикIяй-рикIиз ивидалди кIвалаха.

Вун рикI ятIа- са чIавузни акъвазмир,
Са гафунин ихтилатар са варзмир.
Вун къван ятIа- алай цлал чка хуьх-
Цлакай тир шикаятар таразмир.

Вун къвед ятIа- зи хиялар шад жеда,
Вун гъед ятIа- зи умудар кьат1 жеда.
Вун лекь ятIа- чIемерукдин хьел хьтин
Лув це цавуз, вун ттаканбур пад жеда.

Вун цIай ятIа- вакай рик1из чим атуй,
Вун цуьк ятIа- чи гатфариз ким атуй.
Вун бахт ятIа- кутугара чи къастар,
Вун рагъ ятIа- мичIивилин гъам татуй!..

ДИДЕД ЧIАЛ

Гьар дидедин къуьнераллайд- чIалан пар,
Чи дидейрин гьар са велед чIал тушни?
КьепIин кьилихъ лугьуз авай лирлияр
Лезги дидед чIалаз ядай звал тушни?

Чи дидейри тIанур рикIе ифириз,
Гаф чрана фу кикIайвал тIанурдиз.
Гафар цана тIарун тийин ишириз,
Са шехьзавай диде лугьун гургурдиз.

Хайи чIалан къенез цаз хьиз хуснава
Патан гафар фагьум тавур ксари.
Лезги чIала дидед рикIин кIус ава-
Хъуьтуьл гафар-хер сагъардай чем, гъери.

Гамар кваг-кваг храда чи дидейри
Чи чIалазни яна иер нехишар.
Крар гзаф, мецер хци, вич цицIи-
ЧIалаз яна гамуз ядай эришар.

Чи бубайри женг чIугурла дявейра,
Кармаш хьана чи дидейри чIал хвена.
Гьатай чIавуз чи кьисметар кIевера,
Чи бубайрин бармак хвена, пел хвена.

Кьил агъузда:-“Заз вун кканда!”- лагьайла,
Регъуьвалдай мулдин цуьк я лезги руш.
Гапур кьуна ам майданда къугъвайла,
Катна Надир, сив-кьил хана, тIиш-питIиш.

Ппара гафар чара гафар авунач,
Дидедин чIал цIалцIамарур дидейри.
Цуькверин багъ кьалар-чIафар авунач-
Мез галкIайдаз рцIамарур* дидейри.

Вичин хциз: “Лекь зи!”- лагьай дидейри
Вичин рушаз:”Кард зи!”-лугьуд, “Лиф!”-луьуч.
ТIваруниз кьей, чаз икI лув гай дидейри
Пеленгдилай пеленг рухуд, кьиф рухуч!

…Рагарилай, чархарилай алахьна,
СтIал-стIал чи лекьерин рикIериз.
Чи лезги чIал чи вилерин чирагъна,
Ша, экъечIин чун пакагьан рекьериз!..

* рцIамарур- рцIамрив ишара авун, рахун

КАМАРВАН

Ина цав лугьур кьван иер, вили я,
Жив алай кукIушар са кIусни кьакьан.
Инсан къванерилай гзаф куьлуь я-
Цифеда квахьда катран гьарай, ван.

Инал ни эцигна цал дагъларикай,
Пара хуш туькIвена суван хиялар!
ЦIегьревай физ тежер тик рагарилай
Къугъвана галучIда* лезгид аялар.

Гатфарар масакIа ваз къведа мукьва,
Цуьквери сад-садаз вил-рацIамарда.
Са мулдин цуьк хьтин регъуьз чинеба
Экуьн вилин накъва вич цIалцIамарда.

Варарни дустарин ччиниз ахъа я,
Ина гьар къванцизни вичин чка, ван!
И тамай вириниз кканивал пай я
Дуьнедин кьил я заз чи кIамарин кIан.

Зи чин чухвазвайди ви дили къай я,
Гугрумдиз гила мад верцIи кьве гаф лагь.
Лекьерин вилера ргазвайд цIай я-
Са суван кIуф къада хьурай ви кIуф лагь.

И хуьр дагъ бубадин капун къенава,
КIвачалла дагъ дидед ценцикай кьуна.
Гьардаз са бахт ава Аллагьдин хьиве-
Зазни бахт патахъай и сувар гана.

Тарарай куьрс жеда хъуьтIуьз муркIуцIар,
Чилер тIакьайтIани рикIер чими я.
Винел яргъи рушан ирид нехиш, цIар-
Камарван пакамдиз физвай гими я!

*галучIин-фин

ВАТАН

Къванцин винел къван эцигна,
РикI куькIуьрна, чан эцигна,
Къветрен, лекьрен ван эцигна
ТуькIвена Ватан!

Сивай сивиз мах атана,
Сувай сувуз пагь атана,
Цавай цавуз рехъ атана
ТуькIвена Ватан!

Яд алахьай вацIарикай,
Ччил чIвех авур яцарикай,
Чи хъуьтIуьн дуст нуцIарикай
ТуькIвена Ватан!

Мелез хьтин кIватI хьанамаз,
Ядай гъилер сад хьанамаз,
Такандан вил пад хьанамаз
ТуькIвена Ватан!

…Гафун къене гаф гьатнамаз,
Дидейрин мез галатнамаз,
Рухвайрини гъалатнамаз
ЧкIана Ватан!..

… КЪАРИБ

Тум галай гъед физвай хьтин
Ви пудкъад йис фена, Къариб.
Вилериз вуч акуна ви,
Япариз вуч гьена*, Къариб?

“Чан!” гаф- пай я рикIин кIусдин,
Хийир ава гьар муркIуцIдин.
Ваз хатурар идай касдин
Вуна хатур хвена, Къариб!

Мад чида ваз тIимил-пара,
Вун кьуьзуь лекь чи сувара.
Гуж аватIа къваз- луварра
Пехъерилай вине, Къариб!

Цавай мукьвал къведа гъетер,
Гъетер кьадар яргъа къветер.
Хтулар бубадин вирт1ер,-
Аялдиз элкъвена, Къариб!..

Ви хиялра са ттар ава,
Цуьк ахъаюр гатфар ава.
Ви гуьгьуьлдиз дакIар ава
Чи яйлахрин къене, Къариб!

Уьмуьр лугьурд яргъи рехъ я,
Дуьня бахтар регъвей рвех я.
Чилер чIвех* я, цава тIекв я-
РикI авай кас кана, Къариб!

Фад чим къачурд фад рекьида,
Экуь касди рехъ ийида.
Ни жузуртIа мус рекьида?-
Къалп дустари кьена Къариб!

*чIвех- эгъуьнун

ВАРЗ АЛАХЬАЙ ЙИФЕРИЗ

Гила туьмер ни гузва
Ви а яргъи кифериз?
Вун зи рикIел хквезва,
Варз алаxьай йифериз.

Хатрутдин кIан чка тир,
Ксанамаз мад къушар.
Шагьвар акьур пешери,
Ийидай чаз кушкушар.

Ви киферихъ галукьна,
Вацран эквер кьатI хьанай.
Цавай атай иервал,
Са ви чиниз кIватI хьанай.

Чун пел-пеле акьурла,
Варз цифедик кIев жедай.
ЧIулав вилер, бес за ви
А мичIина*, гьикI недай?

Гила туьмер ни гузва
Ви а яргъи кифериз?
Зун ви рикIел хквезван…
Варз алахьай йифериз?

*МичIина-мичIи чкада

КЬАТIУНАР, ФАГЬУМАР

Накь масакIа, къе сакIа
Къугъазава зи гьалар,
Чиле, цава гьакьзавач
Зи чандавай хиялар.

РикIиз вич аял чида,
Зурзазвай кIвачиз кьуьзуь;
Къван кукIвардай гъиливай
АтIуз жезмач мад ниси.

Залай кьуьзуьд акурла
Жув гьисабда за жегьил.
Аквазамаз зи таяр
Ахварай аватда кьил.

КьатIузава за дуьня
Килигиз кьве шуьшедай.
Гуьгьуьл за гьикI рам ийин-
Аял хьтин ишедай?..

Са гафункай хада зун,
Са гафункай дакIвада.
Гана жуваз рикI-дуркIун
Жув кIеверай акъудда.

Зун гьи парудин къван я,
Гьин пару за туькIуьрна?
За и каца гъилерив
Шумуд пару чукIурна?..

Чилерал ярх хьанавай
Шумуд за къарагъарна?
Шумуда зи фу тIуьна
Зи якар алагъарна?..

Чилиз амукьдайди цав,
Цавуз кканиди чил я.
Кьенамаз мадни Къариб
Накьвадай цIирдай цил я!