ЛАЦАРИН ХУЬР-КЪВАНЕРИН СУЬГЬУР

     Са кар яз, дагълариз мукьвал хуьрер чIалан михьивилиз, адетрин сурвилиз, топонимрин цIурувилиз килигна этнографар чпел ялдайбур я. Лацарни вичин тIварцелай аквазвайвал дагъларин къужахда авай, вичелай вине хуьр амачир, шегьре рекьер жигъирриз элкъвезвай сир квай хуьрерикай сад я. Иниз Рагъ Гъуцран сад лагьай ЯР акьуна, вилик галай кьвал лац (лаз-нав) алайди жезвайвиляй “Лацар” лагьанвайди я.
Вич акунвачиртIани, адакай са тIимил чирвилер авай, зи хиялра чка кьунвай хуьрерикай сад я Лацар. Сифте заз, чи сейли чIугвар Дарвин Велибекова кхьенвай (агъадихъ) Лацарин “ччан алай кхьин”-сенятдин эсер акунай. Гуьгъуьнай, чи журналист дуст Видади Севзиханова чун-са кIеретI вичин рикIин дустар КцIарин “виридалайни чIагай чка я”,- лагьана Лацарин чарчардал илифарнай. Пуд лагьай малумат за чи зурба кхьираг ва алим Фейруз Беделахтулан “Алам” журналда чап хьайи “Силибир-пак яз амай вилаят” тIвар алай илимдин макъаладай кIелнай.
Гила, хуьр пуд патахъай акурдалай кьулухъ, заз амукьзавайди и хуьруьз кьуд лагьай патай килигун тир. Яраб хуьруькай завай са вуч ятIа кхьиз алакьдатIа?!
Лацар Уьнуьгъ дереда виридилайни вине авай (гьуьлелай 1690 метр кьакьанда) хуьр я. И маканда 28 кIвал ва 150 кас агьали ава. Хуьруьн чилер 265 гьектар я. Вилик Лацариз Гавдишандин патарив “Къизилгуьл тала” лугьуз паласани аваз хьана.
Гила алай макан лацувийри пуд лагьай хуьр кутур чка я. Сур чIаварин сад лагьай хуьр хьайи чка Кузунринни Лацарин арада авай “ЧIехи Дегьне”, “Лацарин пел” лугьузвай чкадал экIя хьанвай. Лацаринни Яру дагъдин арада “ЧIыры хуьр” (хуьруьн нугъатдал) тIвар алай чкадал кьвед лагьай хуьр хьанва. И хуьруьн “ЧIыры кIеледин” амукьаяр къенин Лацарилай 800 метр яргъал, хуьруьн къефле пата амазма.
Азербайжандин Къебеле, Исмайиллы районрани Лацар, Лаза тIвар алаз са шумуд хуьр ава. Ибур Йени Лаза, Ширван Лаза, Куьдри Лацар (куьрдин яхада ава лугьуз (???) ганвай тIвар) тIварар алай хуьрер я.
Зи дуст кас Мегьрали стхадихъ и хуьрер арадал атуниз са ихьтин баян ава. Гьукуматдиз акси акъатна, дагълара кIват хьанвай къачагърин кIеретIди гьар йисуз яракьрин гужунив Лацай “сарарин гьахъ” лугьуз налогар кIватиз жеда кьван. Абрун гьахъсузвилерикай чан туьтуьниз атай лацуви ирид стхади нубатдин гъилера къачагърин кIеретIди хуьрел вегьейла, абур кукIварна, чеб хизанарни галаз Къебеле патаз акъатна, гьанани цIийи хуьруьн пун кутуна. Мегьрали стхади, а хуьрера авайбур чпин миресрикай тирди тестикьарзава.
Куьне Мегьрали стха вуж я, лагьана завай жузуртIа, ингье адан портретдиз са шумуд штрих:и кьакьан тандин, хватар хьтин къацу вилер авай, кьил Шагьдагъдин кукIуш хьиз лацу тир инсан сифте аквадамаз, зи хиялдай Страбона чпихъай кхьенвай албанар фенай. Адан тIвар “Мегьрали” лагьана ван атайла, за жува тIул кьунвайвал и тIварцин этимологиядихъ экъвенай. Мегь-Ра(гъ). Чи бицIекрихъ галаз рахунра, чи бадейрин мецере михьиз амай сур чIаварин верцIивилин ярж тир “меъ”-хъсан, “беъ “-пис манаяр рикIел хтанай зи. Дагъвийрин кьатIунра Ракъиниз авай икрам фикирда кьуртIа, тIварцин кьвед лагьай кIусунизни лазим тир мас ава. Мегь-РА(гъ)-ли. Гуьгъуьнай Мегьрали стхадихъ галаз мукьувай чирхчир хьайила, чи бубайрин “тIвар иесидиз кутугайди жедайди я” мисалдин герчеквални кьатIанай за. Мегьрали чи сувара, хуьрера кам-кам экъвенвай, кьисайрикай, мисалрикай, топонимрикай чирвилерин хазина кIватнавай са дагъви я.

Хуьруьн мезрейра авай топонимар:
1.Гавдан дере (гавар жедай дере). 2. Гавдан дередин къуза. 3.Гавдан дередавай кьве вацIун ара. 4.Шарвилидин къванер. (Шарвили ял ягъаз ацукьай къванер.) 5.Къазахан чархар. 6.Япан кIвал (ван элкъвезвай кIвал-эхо) 7.Мегьреб. 8.Яры дагъ (сув). 9.Тагъаран уьр. (“тагъар” лацувийрин майишатда тек чаз чидай тембек твадай киседилай гъейри, хпен хамуникай са кьил кутIунна гьазурзавай къапунизни лугьуда). 10.Цыргъар (эвеликар).11.Гьетеман дере. 12.Пиралидин яйлах.13.Несен тIул (юкьван тIуб капашдиз ялна, адан эхъендиз килигна вахт тайинарун).

Хуьрун уруьшра авай гьидронимар:
1.Кьветхверрин чарчар (гургур, шуршур). 2.ЦIар чарчар (мумкин я, яд авахьдайла чар-чар атуниз килигна ганвай тIвар я).3.Лвар чарчар (авахьзавай кьвалун акунар, лекьрен лувуррин форма я.).4.Къван кьил чарчар. 5.Сувар чарчар (дегь чIавариз инал суварар ийидайди тир кьван.). 6.Танырган чарчар.7. Кабаш чарчар. 8.Бурбур чарчар(ванциз килигна ганвай тIвар.). 9.Кьве чарчар. (кьве чкадлай ргана сад-садак акахьна авахьзавай чарчар).

Чилерин тIварар:
1.Гуьне. Михьи ччин. 2. Тахта. 3.Йагъ. 4.Йатахар. 5.Мандуф. 6.Лацы хай. 7.Булахар. 8.Къуруш кам. 9.Бейбаладин гуьне. 10.Шихрегьиман ччил.11. Зекид гуьне. 12.Насруллагьан ччил. 13.Халилан верх (верхерин тарариз килигна ганвай тIвар).14. Баласултанан ццур.

Рекьер:
1. Къариб рекьер (элкъвена кьулухъ килигайла, шел къведа лугьуз ганвай тIвар.). 2.Кулум рекьер. 3.Элкъвей рекьер. 4.Тик рехъ. 5.Шив чукурдай рехъ (са вахтара, и рекье мехъеррихъ галай жаванри чамарна, хунча къачудайди тир кьван.). 6.Мегьемдан рехъ. 7.Къадира рехъ. 8.Къажалдин рехъ (и рекъин къвалав мехъерриз, суварриз кака цIамунал туна гъуьрчехъанри ягъадай чка гва. Акъажунда гъалиб атайдаз хунча гудай кьван). 9. Хипен рекьер (ина “къажалдин векь” лугьудай масан векь ава.).
Чи хуьрерин гзафбуруз гьанин тIулдиз килигна ганвай, сарказмадалди лугьузвай лакIабар жедайди я. Лацарин хуьрел лакIаб алач. Анжах и хуьруьз Шихрин хуьр лугьуда. Садни хуьруьнвийрин амалра, тIулда чуьнуьхун, чуьнуьхгумбатIвал авач!

Кьурар:
Вилик, чIавариз “кьурукай-кьурук свас тухвана” лугьудайди тир. 1.Мегьреб цIар. 2.Балам кьей цIар. 3.ЧIехи цIар. 4.Чарчар цIар.5.Хасметан цIар. 6.Пиралидин цIар. 7.Къейбуллагьан цIар. 8.Гьажимурадан цIар.9.Агьаметан цIар (кIатIун цIар).10.Пирмурадан цIар.
Лаца гьар къван са пIир я. Чна абурукай сад зиярат авуна. Кьвалан лап кIане са тар авай (къванцел тар акъатун вич са аламат я). Хуьруьн пIирерал чIалахъбуру адан хилерикай наварин цIилер гутIунна чпин дуьаяр ийизвай. За пIирел алай дишегьлийривай и эвлияндихъай кьиса ахъаюн тIалабнай. Мег рехи бадеди икI лагьана:
-Ччан хва, и пIирин таран кIаник чи хуьруьнви са пак Ших кучукнавайди я. И кас акьван михьи ва адалат гвай кас тир хьи, пуд йикъалай, йифиз адан сур малайикри кьвалан пелел тухвана ва адан паквал мадни тестикьарна.
И кьиса къенин йикъан призмадай чаз гьикьван примитив аквазватIани, лацувияр и кардал чIалах я ва абрун чIалах хьуниз за икрамзава!

ВацIар:
1.Лацар вацI (вацIун леф пата, КIеле Худат ава. Зи кьатIунрай, Шарвили эпосда авай КIеле Худат гьа им я жеди. Вучиз лагьайтIа, и чкайра чахмахдин къванер пара ава. КIеле чахмахдин къванерикай туькIуьрнава лугьуз “Лацу къванцин” гаф вичин чкадал ацукьзава). 2.Чарчар вацI. 3.Лавур вац. 4.Лемер вацI (адаз Мегьралидин вацIни лугьуда). 5.Исан вацI. 6.ЛацIу вацI. 7.ПIиран пуна ягъадай вацI. 8.Цырыгърин вацI. 9. Рагъул вацI.

Дагълар-кьвалар:
1.Пайгъамбардин къванер. 2.Элкъвей дагъ. 3.Гъелцин кьамар (ухшарвилин топоним). 4.Гачал дагъ. 5.ЧIулав дагъ.
Инал за са гвечIи баян гун: Бакудиз рекье гьатиз тIимил амаз, за кIвалин иесидиз-Мегьралидиз зи рикIин къаст ахъайна… Ярали муаллимди дешифровка авур “Алупандин улубда” са ихьтин абзац ава: “ЧIулав тIаратIар гвай, чIулав гьеребри, чIулав цифери хьиз Къавкъаздин Алупандин чилер цIарце твазва. Килисайра авай пак улубар цIай ягъуникай хуьн патал абур дагъларин дагьарра кIевун (кучукун) къарардиз атанай”. -Мегьрали стха, и улубрин гелерихъ экъвен зи уьмуьрдин къастуниз элкъвенва, куь дагълара дагьарар авани? Лацуви стхади и жузуниз пуд йикъалай телефондай жаваб ганай: Лаца вад чкадал дагьарар ала.

Дагьарар (кьветI, магъар):
1.Винепатан дагьар. 2.Къузапатан дагьар. 3.Юкьван дагьар. 4. ЯхцIур булахдин дагьар. 5. ГъвечIи дагьар я.

Мегьрали дахдин “оазис”
Лаца, мублагь накьв масан затI я. Хуьр къванерикайни чиргъ галай гуьнейрикай ибарат тир чкадал экIя хьанва. Вилик вахтара ина тарар цун вич акьулдиз къведай кар тушир. Вучиз лагьайтIа, къванерин плитайрал тар цун вич хибривал гьисабзавайди тир. Гила, вири дуьнедал гьаваяр са-кьве градус чими хьанва лугьуз Лацани къацувал пара жезва. Мегьрали стхадин рахунрай:
-Квез зи гъенел аквазвай и пуд тар за аскердай хтай, яргъал 1965-йисуз цайиди я. 55 йис я за абур жуван нефесдин чимивал гана хуьз. Эхир хьи, абруз тан атана.
Шаирдин рикI авай Мегьрали дахди вичин кIвалин чин-чина гъвечи оазис-эдем арадал гъанва. Иниз ялна накьв ичIирнава лугьуз ана чIур ава. Хуьруьнвийри зарафатдив парк лугьузвай и багъдин къацувили рикI шадарда. Са шумуд тар, миргинин гуьмбет ва стол эвез ийизавай кьве регъверин чарх лацувийрин дамах я. Регъуьн къванер берекатдин, булвилин, ахъа суфрадин ва мугьманканивилин символ тирди чаз виридаз чида.
Заз жуван къейдер шаир Вакъиф Муьшкуьрвидин кьуд цIарцIелди акьалтIариз канзава:
Ви гьар са пIипI векьер-кьалар,
Кьуд пад рагар, кьакьан кьвалар,
Кьилихъ галай “цIилихъ шалар”,
Гъуцар Суван Гъуцарин хуьр,
Чи рикI алай Лацарин хуьр.

Абир ЭЧIЕХВИ,
Баку-КцIар