КТАБ-ВИРИДЛАЙ КIЕВИ ДУСТ

Жув виниз акъудай дустар камун кIвализ авуд женни?

Зи рикIелай гьич алатдач: са юкъуз чи кIвализ атай 25-28-йисаравай са суса айвандик квай ктабарив ацIанвай шкаф акурвалди жузунай:
-И ктабар вири кIелнавайди яни вуна?
-Ун!-лагьана за. -Са за ваъ, чи хзанди вирида кIелнавайди я…
Ибур вуч я кьван! Ктаб кIелзавайбурукай гьяззавачир и сусаз хабар авачир: чи таяр-туьшери акьван ктаб кIелдайди тир хьи, мектебда авай чIавариз. Чна ктабханайрин рехъ ацукьардай, аниз физ-хуькведалди. Гзаф маракь квай ктабар са-садав кIелиз гудай, гъиляй-гъилиз фидай а ктаб, а ктабдин патакай къални акъатдай. Лап ктабханайрив ктаб вахгун тийидайбур ни жедай. Ктаб чпив тадай, вахгуз гьайиф къведай. Гила лагьайтIа, гзаф жегьилри, жаванри садан кIвале вад-ругуд ктаб акунни суал гуда:“-Вири кIелнавайди яни?”
“Ун” лагьайлани, мягьтел хьана амукьзава абур. ЧIалахъ жезвач. Уьмуьрда са гьикая, са роман кIел тавунвай ихьтинбуруз вуч лугьуз жеда? Абуруз ктаб кIелунин, хъсан ктабдин дад-тIеам вуч ятIа чизвач.
Ктабар… Гьабурни инсанар хьиз я. Гьарадаз вичин тIул, вичин аура, хесет ава. Садбур садрахъ кIелда вуна, ахпа мад са чIавузни ам гъиле кьан хъийидач. ГьакI са уьтери чир-хчирдиз хьиз яргъалай хъверна салам гана алатда вун. Амма ахьтин ктабарни ава хьи… Абур вуна уьмуьрдив сад кIелда, абур ваз уьмуьр амай кьван рекъинвияр жеда. Вун гьинихъ фейитIани, ваз гьабурни жувахъ галаз тухуз, вуна ам кIелзавачтIани, ам ви къвалав хьана канда. Масадбур заз чидач, амма заз гьакI я. Са шумуд ктаб ава хьи, абур галачиз за жув регьат гьиссдач. Зун абурухъ дарих жеда. Чан алай инсандихъ хьиз, кани дустарихъ хьиз. Абурал са чкадал дуьшуьш хьайила заз хвеши жеда.
Хъсан ктабди вун са маса алемда къекъуьрда, вун чIуру хиялривай къакъудда, проблемрилай са геренда яргъаларда. РикIивайни, гьакIан буш гафарзавай са касдин къвалав ацукьна дарих хьунилай, ви кьатунар пара ийизвай, вазчирвилер бахшзавай са ктабдихъ галаз кьилди амукьун хъсан я.
А юкъуз чиниз атай а суса лагьай мад са гаф рикIел хквезва зи:
-Вучзавайди е, и ктабрикай къавал кIвалера туна? Аялар авай кIвале абурукай азарар акатзавайди я лугьузва. Гвадара и ктабар камуз!
Ам хъфейдалай къулухъ шокда гьатнавай зун ктабар авай этажеркадин вилик акъвазнай хиялариз. Са герен за и ктабар-зи дустар гьикI гвадардатIа фикирдиз гъанай. Кьан и ктаб: “Овод” Этел Лилиан Войничан… Астрид Линдгренан “Чун -Салткрокда ава”, “БицIекни къава уьмуьрзавай Карлсон”, Жуьл Вернан ктабар… Чарлз Диккенсан, Виктор Гьуьгодин ктабар…Питер Абрагьамс, Марк Твен, Фенимор Купер, Александр Беляев, Гьомер, “Къадим грекрин мифар”… Гьим лагьана, гьим тан?!. Етим Эмин! Ам камуз гвадар жедан вавай? Расим Гьажиди лагьайвал “къизил верекьра” хвена кIанзвайди я. (Адан и гафар “Етим Эмин Печорадал” гьикаяда ава.) Гьеле и ктаб-Александр Беляеван “Амфибия-инсан” за камуз гьикI гвадарда? Ам зи гъиле гьи рекьив гьатнавайди ятIа сад заз, садни зи дидедиз чида. Ам чи хуьруьн мектебдин ктабханадай за зи дидедив чуьнуьхиз тунай!.. Алирза Саидов, Расим Гьажи!.. Адан за элкъвез-хквез кIелзавай “Чи дагъларин кфил”гвадар женни?
Инсанарив чеб чуьнуьхиз мажбурдай ктабар кхьенвай Александр Беляев, Жуьл Верн хьтин кхьирагар пайгъамбаррив сад кьаз жеда. Абурун фикирри, кхьенвай эсерри а ксар амачирдалай кьулухъни инсаниятдиз хидметзава, адаз рехъ къалурзава, хийир квай кIвалахар ийиз тазва.
РикIивайни, инсанди тарихда Чилин винел авунвай лап чIехи мужузат, агалкьун я ктаб. Инсаниятди къваз тавуна, гьар девирда ктабар кхьенва, кхьизва, эсерар тукIуьрзава, абур кIелзава. Лап хъсанбур асиррай-асирриз гваз физва инсанри. Ахьтин ктабар, эсерр ава хьи, агъзур йисар алатайтIани абур цIуру жезвач, инсаниятди абур вилин нине хьиз хуьзва, чIаларай-чIалариз элкъуьрзава.
Хъсан я хьи, чи уьмуьрда ктаб тIвар алай са мужузат, ктаб кани инсанар ава. Хъсан я хьи, абур гзаф я. Вичин ктабхана (лап гъвечIиди хьайитIани) авай гьар са инсанни гьуьрметдиз лайих я. Хъсан, марагъдин ктабар камуз гадарзавайбур, абурун чарар кIариз гудзавайбур, кузвайбур лагьайтIа, и гунугдикай магьрумбур я!
                                                                                                                                                    Римма Гьажимурадова