ТIЕБИАТ ХУЬХ, АДА ВУННИ ХУЬДА

  КцIарин Олимпиядин Комплексдин патав гвай тама яхдиз экъуьнин гьевескарар патал “Сагъламвилин жигъир” туькIуьрнава.
ТIебиатдин акунри гьамиша сеняткарриз чIехи илгьам ганвайди я. Месэла, Иван Шишкин, Исаак Левитан, Сеттар Бегьлулзаде, Марал Регьманзаде, Алексей Саврасов хьтин чIехи чIугарри чпелай тIебиатдин, тамарин акунрилай илгьам къачуна гьикьван иер, устадвилив туькIуьрнавай вири дуьнядиз машгьур тир эсерар тунва.
Чи халкьдихъни чи чилин иервилерал ашукь тир, чи тIебиатдин акунар авай таблояр чIугнавай Сейфеддин Сейфеддинов, Дарвин Велибеков, Руьстембег Нагъиев хьтин чIугварар авазва. Шаирар лагьайтIа, тIебиатдал ашукь тушир шаир вич авайди туш. Абур тIебиатдин иервилиз чпин гьейранвал чIаларив лугьузвай манидарар я…
Гьар са шикил иер я ви,
Гьар акунаг са сир я ви!..
Чилин винел, кIаник цавун
Диде хьиз я, тIебиат, вун!..
Тамар-тIебиатдин гзаф иер са пIипI, сир квай са дуьня я. Халкьарихъ “Тамуз мукьва уьмуьрзавайди гишила амукьдач.” “Тамун девлетар пачагьдин девлетрилайни пара я.”, “Там авай чкада булахаpни жеда”, “Тама тек таpни тахьуй, цава -тек лекьни”… ихьтин бубайрин мисаларни ава.
Чи район вичин иер, мублагь тIебиатдалди машгьур я. Са пад кьакьан, кьилел даим жив алай дагълари, са пад тамари кьунвай, гьакIни берекат квай дуьзен паласаяр авай чи райондин чилер чIехи са бахт я чи халкьдиз ганвай.
Чи тамар лагьайтIа, абур чи райондин серветни я, дамахни. Ам вилин нине хьиз хуьн гзаф важиб кар я. Вучиз лагьайтIа, тамар квачиз инсандивай кьулай уьмуьриз жедач. Таму чаз хъуьтIуьз чим акъуддай, цIайдай къулан кIарасар гузва. ЦIай квачиз уьмуьриз жедан? Таму чил селци тухуникай, уьцIуьникай хуьда. Садни там- чилин шардин тухул (лацу лекь) я, лугьуда, ада атмосфердиз кислород ахъайзава. Ам галачизни инсандивай нефес къачуз жедачирди виридаз чизва.
Там (рук)-гьайванрини къушари уьмуьрзавай кIвал я. Инсанди тамар кукIвариз тIимиларзаватIа, имни абурун кIвал, муг чIурзава лагьай чIал я. “КIвал чIур хьурай!”-им чи халкьдин залан себ гунрикай я. Идалди чна тIебиатдиз кар кьазва, чIехи гунагь къачузва, вучиз лагьайтIа, масдан кIвал чIурзава чна, я къуш, я гьайван, яни инсан-фаркь авач. Чун вири тIебиатдин веледар я. Инсанди тIебиатдиз гузвай зиян -вичи-вичиз гузвай зиян я. Гьадахъ бубайри лагьанвайди я: инсанди вичи-вичиз ийидайди гьич фелекдивайни ийиз жедай туш…
Чи рукар гьакIни чIехи са хазина я. Адаз гзаф азаррин дарманар авай са чIехи аптекни лугьуз жеда. ЖикIийрин, инийрин, кIирийрин, чIухлумпIрин, марайрин ва маса инсандин чандиз гзаф хийир авай емишрин валарив, тарарив ацанIвай, гур тир тамари чи вацIарин кьер тирвал дагъларин ценерив кьван генг чка кьунва.
Тамун гьава асул антибиотик я, адахъ вирусар тергдай, рекьидай тIул квайвиляй, тама къекъуьнин инсандин чандиз гзаф хийир авайди я. Анин михьи гьавади инсандин чан сагъ хьуниз, агьвалдиз, психикадиз хъсан таъсирзава.
И кар КцIарин Олимпиядин Комплексдин патав гвай тама яхдиз экъуьнин гьевескарар патал “Сагъламвилин жигъир” туькIуьрнавай карчи инсанар Натикь Алиев ва Тейфур Гьейбатовани кьатIанва.
Вичин яргъивал 3 километрдиз мукьва тир и “жигъирда” галатна ял ягъаз канзавайбур паталди чка-чкадал чардахар, ацукьдай куьсруьяр туькуьрнава, тIебиат хуьнуькай бубайрин мисалар, арифдаррин гафар кхьенвай кьулар алкIурнава. Шуршурдив авахьзавай, винел муьгъ алай хулан патав ктабханани гала. Кандайбурувай инал ацукьна ктабни кIелиз жеда цин ванциз яб гуз-гуз.
Вуч хъсан я хьи, тIебиатдин иервилерал ашукь тир, тамун къадир авай, ам хуьз алахъзавай, адан тIеамрикай менфят къачуна инсанриз бахш ийиз канзавай ихьтин ксар ава. Абрун и кардилай чешне къачун, тамун къайгъуда амукьун герек я. Вучиз лагьайтIа, тамар чи девлет, хазина я, тамар тIебиатдин гзаф иер са пIипI, сир квай са дуьня я…

Пери Жавадова