ЖУРНАЛИСТ, ТАРИХЧИ-АЛИМ, КХЬИРАГ

Лезгийрин тIвар-ван авай журналист, кхьираг, алим Фейруз
Абумуслиман хва Беделован (Фейруз Беделахтул) 70 йис тамам жезва.
Фейруз Беделов 1949-йисан 22-мартдиз чи райондин ТIигьиррин хуьре дидедиз хьана. Ада 1977-йисуз Бакуда Азербайжандин Девлетдин Университетдин журналистикадин факултет яру дипломдалди акъалтIарна, СССР чкIидалди республикадин компартиядин МК-дин орган тир “Совет кенди” (“Советрин хуьр”) газетда мухбирвална, шуьбедин муьдуьрвиле кIвалахна.
Фейруз Беделов 1992-йисуз Азербайжанда сифте яз акъатай республикадин лезги газет “Самурдин” сад лагьай редактор, 1993-1994-йисара Бакуда басма хьайи лезгийрин кьилиди тир “Алпан” газетдин кьилин редактор хьана.
Фейруз Беделов 1994-йисан зулалай Дербентдин институтра тарсар гуник экечIна. Ам Россиядин кхьирагрин ва журналистрин кIватIалрин уьзвуь, тарихдин илимрин кандидат я.
Сифте кхьинар райондин “Къизил Къусар” газетдиз алатай асирдин 70 лагьай йисара акъатай жегьил КцIарин халкьдин яратмишунрун кIвале Забит Ризванова туькIуьрнавай “РикIин гаф” кIватIалдай “лув ганвай” зарийрикай я.
Фейруз Беделова 1993-йисуз Бакуда лезгийрин литературада сад лагьай мифологиядин роман-“Миф” печатдай акъудна. И эсер Азербайжанда лезги чIалал акъатай сад лагьай роман хьана. Ана чи халкьдин тарих, адетар, ацукьун-къарагъун, философия ва маса патар хъсандаказ аквазва. Дербентдин социал-педагогикадин институтдин муаллим, Ахцегь райондин Хинарин хуьряй тир Тамелла Агъабалаевади “Миф” романдикай диссертация кхьена хвена, 2014 йисуз филологиядин илимрин кандидатвилин тIвар къачунва.
Алатай йисара кхьирагдин “Филиал”, “Часпар”, “Цаварилай хтай лезги” “Яру квасани ЦIару кваса” къемедаяр, “Яран сувар” тIвар алай этнографиядин композиция СтIал Сулейманан тIварунихъ галай лезги муздрамтеатрди сегьнедал эцигнава. Ам гьакIни “Аламаз”, “Тарашхана” къемедайрин ва маса эсеррин авторни я. 2011-йисуз алим-кхьирагдин “Яру стIалрин марф” (Москва, 520 чин) тIвар алай кIватIал чапдай акъатна.
Фейруз Беделов “Лезги халкьдинни девлетдин тарих: ч.э.в.V агъзур йис-ч.э. Х-асир” (Дербент, 1998-йис), “Лезгийрин мажуси дин” (Дербент, 2000-йис)) монографийрин, Россиядин Илимрин Академияди ахъайнавай, лезги халкьдин дегь девирдин руьгьдин културадин система (дин, мифология, суварар, мярекатар ва мсб.) туьхкIуьр хъувунвай “Лезгийрин гъуцарин дин” (1-ктаб, Москва, 2006-йис, 431 чин; 2-ктаб, Москва, 2008-йис, 461 чин; 3-ктаб, Москва, 2011-йис, 523 чин) тIвар алай пуд томдин, гьакIни Москвада, Бакуда, Дербентда, Магьачкалада акъатнавай вишез мукьва илимдинни публицистикадин макъалайрин автор я.
Чна Фейруз муаллимдиз 70-йисан юбилей барка ийизва, туькIурунрикай са юкъузни акъваз тавунвай чи алим, драматург, кхьираг ватанэгьлидиз кьунвай рекье мадни зурба агалкьунар тIалабзава.

“КЦIАР”

КЪВАНЦИН ГАДА

(Кьиса)
Х уьлуьхърин вацIай акъатна, ТIигьир хуьр галай патахъ экъечIзавай тикдин кьилел инсандин кIалуб авай са къван ала. А къванцин са кьил тур акьунвайди хьиз гватнава. Лугьунрай ам иранви Надиран чIулав пехъерихъ галаз дявейра кьегьалвал къалурай, патав гвайбур кьена, вич тек амукьна ягъийрин гъиле гьатайла, гъуцари къванциз элкъуьрай гададин тимтал я. А къван алай чкадикай пIир хьанва, патав экъечIнавай тараризни къенин йикъалди “пIирен тарар” лугьузма. А чIавуз-1741-йисуз хьайи кьиса хуьруьнвийрин рикIел икI алама:
-Вун вуж я? – вичин пажран вилер экъисна жузуна кьван Надира, аскерри кьуна, гъилер ктIунна, адан патав гваз хтанвай лезги кьегьалдивай.
-Зун кас я!-жаваб гана гадади.
-Вуж?-жузун хъувуна Надира.
-Зун и суварин, и чилерин, и тамарин иеси тир кас я!- лагьана гадади.
-Белки и вили цаварни вибур ятIа?-ягьанатIар ийиз кан хьана Надираз.
-Зи чилин винел алай цаварни зибур я!-жаваб гана гадади.
-Ам гьи пачагь я, икьван чIехи девлетар вугана, вакай иеси авунвайди?
-Халкьариз чилер-цавар пачагьри ваъ, гъуцари ганвайди я! Сур чIавуз, дегь девирда…
-Гъуцари гайидал зун чIалахъ я. Бес абур и чIавалди хуьн ни авуна?
-Бубайри! ЧIехи бубайри! Лап чIехи Кас бубадилай кьил кутуна!
-Икьван чIехи девлетар авай вал бес вучиз шагьдин ваъ, хипехъандин пекер ала? Ви кар-пеше вуч я?
-Зи кар-пеше зи чил, зи ватан вун хьтин ягъийрикай, пехъерикай, гъуьлягърикай хуьн я!
-Пара винерай фимир! Зун иниз къведалди ваз ватан авай жеди. Гила амач!-гьарайна нихчирди. -И чил, и там, и вацI гила зибур я! Зун я гила иеси! Ви иесини зун я!
-Ягъийрикай иесияр жедайди туш!-лагьана гадади.- Ягъи къе ава, пака амач!
-ГьикI амач, вучиз амач? Кьве гъил ктIуннавай вуна атIурвал яни зи кьил?
-Я за, я масада! Вуч тафават ава?! Са ни ятIа атIурвал я… галудирвал я!
-Зун а вуна лугьурбурукай туш! Зун Надир я! Зи кьил атIудай кас гьеле дидеди ханвач!
-Аквада чаз!
-Ви мез гзаф хци я. За ахьтин мецер атIузвайди я! Ви вилер заз хъел аваз килигзава! За ахьтин вилер акъудзавайди я! Вуна зи вилик гардан кIирзавач! За ахьтин гарданар ягъазвайди я! Амма…хци рикI ава вахъ! Гьавиляйни, эгер вуна вилик акатна, и тамарай тIуз Кьвевар патахъ физвай атIай рехъ чаз къалурайтIа, ви гунагьрилай за гъил къачуда.
-За ягъийриз рехъ къалурдайди туш!- жаваб гана гадади.
-Вучиз?
-ГьакIкIа! Душман я вун, душман!
Надира вичин какур тур винизна, адаз гададин гардан ягъиз кан хьана. Амма… мажал хьанач. Гъуцари гада къванциз элкъуьрна…