ЧЧАН АЛАЙ КЛАССИК

Рамиз Къусарчайлы алай девирда Азербайжандин тIвар-ван авай, кIелзавайбурун пара рикI шаиррикай сад я. Алатай асирдин 70-йисариз эдебиятдиз атай шаир цIудалай виниз ктабрин ва вишелай виниз эдеби-тенкъиди макъалайрин автор я. Вичин эсерра халкьарин дуствал, гьуманиствилин принципар, ахлакьдинни тербиядин месэлаяр таблигъзавай шаир, маса халкьаризни гзаф сейли я. Гьавиляй адан эсерар ччара халкьарин чIаларални гзаф акъатнава.
Рамиз Къусарчайлы (Рамиз Мурсалан хва Гьемзев) 1958-йисан 25-декабрдиз Къуба райондин Чартепе хуьре дидедиз хьана. Адан пунар КцIар райондин Ясабрин хуьряй я.
Азербайжандин Политехникадин Институт, Москвадин Гьукуматдин Социал Университет акьалтIарай ада гзаф чкайра, жуьреба-жуьре къуллугърал кIвалахнатIани, рикIин буйругъ тир поэзиядикай са юкъузни яргъал хьанач. И хиле алакьунар незерда кьуна шаир, Азербайжандин Президентдин стипендиядизни лайих акунай.
Рамиз Къусарчайлы шиирар кхьиз мектебда кIелзавай йисарилай эгечIнай. Адан “Багъманчи” тIвар алай сифте шиир 1975-йисуз “Азербайжан генжлери” газетда чап хьанай. Гьеле 17 яшинда Азербайжандин Халкьдин шаир Осман Сарывеллиди адаз поезиядин рекье хийир-дуадихъ галаз санал “Къусарчайлы” тахаллусни ганай.
Гуьгъуьнин йисара шаирдин эсерриз Неби Хезри, Меммед Араз, Бахтияр Вагьабзаде, Согьраб Тагьир, Муса Якьуб, Фамил Мегьди, Меммед Аслан, Шагьмар Экберзаде, Зелимхан Якьуб, Вакъиф Арзуманлы, Назиф Къагьриманлы, Вакъиф Юсифли хьтин машгьур шаир ва алимри чIехи къимет ганай.
Шаирдин уьмуьрдикайни эдебиятдин ирсиникай са шумуд ктабни акъатнава. Абуруз мисал яз, филологиядин илимрин доктор Вагкъиф Арзуманлыдин “ТIебиатдин, гъейретдин, гьакъикъатдин шаир” монография, шаир ва эдеби тенкъидчи Закир Меммедан “Гьахъдин чIехивал Къусарчайлыдин шиирда”, Гуьлара Айдынан “Заз гзаф таъсирнава шиирдин гьавади” ктабар къалуриз жеда.
Икьван гагьди шаирдин “Зи фу къванцяй акьатзава”, “Уьмуьрдин ракIарар”, “Са цуькверин нян”, “Вуч хъсан я ви рехъ, Аллагь!”, “Ичкер алай ктаб”, “Фин дуьнядин эхирда кьван” тIварар алай шииррин ктабар ва “Къвакъвад тар” тIвар алай таржумайрин кIватIал басмадай акъатнава.
Шаирдин эсерар Азербайжанда хьиз Туьркияда, Украйнада чапдай акъатнава, лезги, урус, фарс, ингилис ва маса чIалариз элкъуьрнава. Ада вичини саки къад чIалай азербайжандал пэзиядин чешнеяр таржума авунва.
Алатай йисан эхирда, 21-декабрдиз Къуба шегьердин медениятдин меркезда девлетдин дестекдалди шаирдин 60 йисан юбилейдиз талукьарнавай зурба мярекат кьиле фена.
Межлисдал райондин, меркездин чара-чара тешкилатрин чIехибур, къецепатан уьлквейрай-Урусатдай, Къазахстандай, Ирандай, Туьркиедай атанвай къелемдин ва гафунин устадар рахана, шаирдин шиирар кIелна, манидарри юбилярдин гафариз теснифнавай манияр ифа авуна.
Чна чи тIвар-ван авай ватанэгьлидиз юбилей тебрикзава, вичихъ чандин сагъвал, туькIуьрунрин хиле мадни кьакьан кукIушар рам авун мурадзава.
Агъадихъ шаирдин шииррикай чи чIалаз элкъуьрнавай бязи чешнеяр гузва.

                                                                                                                                                                                  “КЦIАР”

Зи хайи КцIар!

Рагъданихъ ван хьана гьава заз, кани,
Дуьа хьиз кужумна зи руьгьди мани,
И ван- Суваринди, Суважалинди,
Рахана “Раст” мугъам, рахана “Гьисар”-
Зи хайи КцIар!

Чилер цуьквералди диганва михьиз,
Цавар гъетералди диганва михьиз.
Дустариз теклифдай шаддаказ кIвализ,
Душманриз кIеви тир даима часпар-
Зи хьайи КцIар!

Са къван ви, зи хуьруьн, бинедин къван я,
Са къван ви зи эхир дуьнядин къван я,
Са къванни зун хайи дидедин къван я,
Зи мецел эзбер я даима ви тIвар-
Зи хайи КцIар!

Чарчарри лугьузва манияр ширин,
Къванерал атIузва нехишар чпин,
Ясабрин авазар, чIалар Хьилерин
Зи гуьгьуьлда тунва вуна ядигар-
Зи хайи КцIар!

Заз кан я ваз юкъуз, йифиз килигиз,
Гьа са пипIиз икрам ийиз, килигиз,
Шагьдагъдиз, Лацарин чилиз килигиз,
Алаз хьуй дагъларал лекьерни картар-
Зи хайи КцIар!

Элкъуьрайди Азиз Мирзебегов

Йифен кьулариз

Са шиир шехьна зун йифен кьулариз,
Са шиир шехьна зун лацу чарариз.
Заз цава варз яз чир хъипи самарни
ЧкIана пешер хьиз чIулав накьвариз.

Сурун лалвал ава зи кьежей виле,
Ажалдин бугъадкай чиг хьанва пеле.
Къуьнерал и йифен чIупчIулав мяфе,
Фад кьенвай хвешерин лаз ава къене.

И йифиз зи рикIни акьван тIазва хьи,
Са касдин рикIни гьич жедачир икI.
И йифиз жув жувахъ зун акI шехьна хьи,
Кьейила дидени захъ шедачир икI.

Шехьа, беневша, шехьа
Чина рагъ гьатдамазни
Катна вун зи гатфарай.
Валай кьулухъ дуьняда
Мехъерни сад, ясни сад
Шехьа, беневша, шехьа.

Кьил виш къванце акьуна,
Вун хъуьрез аквадалди.
Вилер буьркьуь хьурай зи,
Вун ишез аквадалди,
Шехьа, беневша, шехьа.

Беневша, вун атIудалди
За зи умуд атIана.
Вавай хъелин гунагь я,
Завай хъела датIана.
Шехьа, беневша, шехьа.

Вилин накъвар бамиш жез,
Завай михьиз хьанач хьи.
Жув рекьин меслят я
Завай рекьиз хьанач хьи,
Шехьа, беневша, шехьа.

Элкъуьрайди Зерифе Кьасумова

Хъуьруьрзава

Кьведан винел кьвед хъша,
Жемди вун хъуьруьрзава.
Ялтах касдин вилевай
Шелди вун хъуьруьрзава.

Гьар хцикай мерд жедач,
Махарикай женг жедач,
Кьил чIурудав акьул гвач,
Кемди вун хъуьруьрзава.

Гафун хурал хер алаз,
Кхьин цавухъ галкIанваз,
Гагь инсандик шел кутаз,
Гагьни вун хъуьруьрзава.

Ви танда руьгь, руьгьда къам,
Хъуьруьна агь, агьда къам,
Нуькердив кеф, шагьдив къам,
Къамуни вун хъуьруьрзава.

Гьина

Имани за кутур багъларин эхир,
Шефтелар гьинвайд я, бадамар гьина.
Я цадай тум амач, майвадихъ атир,
Цуьрцерин, цуькверин къадамар гьина.

Хуьр я ман…
Я багъман амай туш, багъдихъ сифте гьал,
Я аран амай туш, дагъларихъни кьвал,
КIвачерик уьленар- абрун чкадал,
Зи гьарай гьинава, “далдамар” гьина.

Чизамач лукI вуж я, гъулгъулачи вуж,
КIелайдан абурар вахчун жезва гуж,
Угърийрин кьилеваз лап прокурор вич
Вун гьахъдиз акъудун, михьи тIвар гьина…

Къалкъвазун гьинай я, Къарабагъ гьинай…
Лап зурба гъалибвал кьили-кьилерай.
Винидихъ-агъадихъ-фейбур гъилерай,
Жемят гьинвайд я, итимар гьина.

Виш жуьре тIвар алай базар къвезва зал,
ЦIигел кас, гьашер кас, бизар къвезва зал,
Гуьгъуьна гьатнаваз са сур къвезва зал,
Ацукьдай кIвал авач, чефте-кIар гьина…

Элкъуьрайди Вагиф Муьшкуьрви

Дуьнядин

Гьал акваз шезвайди зун я акунрай,
Зи вилин накъварал хвеши дуьнядин.
ТIаларин кьуьгъвера са твар я кьван зун
А тIварце ктIана кьейи дуьнядин.

Са виш кьван гъил ала, цIамунин винел
Цавни чил къалдава, цпинин кьилел.
Свахдач ихтибарди, епинин винел
Дервишдин, Леледин хайи дуьнядин.

Гьар яшдин а кьиле, муьргуьдава кьуьд,
Шагьни лукI кьведни я са къамиш, са чIиб.
Чандамаз уьмуьрдин чIулаввилин пIипI,
Галчук хьухь лацубрук, гила дуьнядин.

Гаф гана агатнач, рахаз авайбур
Нефсина магъара храз авайбур
Квелди къугъвазватIа къугъвазвайбур
Чун къугъунрив пайиз, хьайи дуьнядин.

Зи гелер кIукIушри, камари михьдач.
Амма куьцIей ванер пешери михьда.
Зи вилер и чили, накьвари михьда
Вуж я, вил михьдайди етим дуьнядин?
***

Чиз авач заз им вуч сир,
Кхьиз тазва шиир мад.
Кьуд пад хьана гаф, шиир
Кхьиз тазва шиир мад.

И рикIе свар,
сварце яд,
(Дуьня, ви сур хьурай пад.)
Алачух- итимдин шаршав…
Кхьиз тазва шиир зав.

Душмандив гва къванни кьвал
Гъейратдин кар-регъуьвал.
Хъуьрезва чеченд аял,
Кхьиз тазва шиир зав.

Япа кьадач яманбур,
Кьас кьунавай кьацIайбур.
Аваз хьуй зун такIанбур
Кхьиз тазва шиир зав.

АватIани цIарцIе агь
Агьдин къене са гунагь.
Зи кьилел ала Аллагь,
Кхьиз тазва шиир зав.

Элкъуьрайди Гуьлалийрин Эйваз

Хъелна вач

Авачир вахъ гьисс маса,
Яни заз акьул, зи цуьк.
Имни тир ихьтин кьиса,
Имни са мах, тIул, зи цуьк.

Вач, жуван гаф чIурна вач,
Гунагьдилай цIарна вач,
Хъелна, зи рикI тIарна вач,
Дерт гице зав бул, зи цуьк.

Рехъ види, звер кваз алад,
Захъ вуч ава-гваз алад,
Чун са-садал гьалтда мад,
Сагърай ви гуьгьуьл, зи цуьк.
Кьулан йиф тир
экъечIдайла зун хуьряй

Кьулан йиф тир экъечIдайла зун хуьряй,
ЦIвелин тарари кифер куьрснавай.
Абур-хару гьиссер авахьиз хурай,
Зи рикIин зурзунар-селлер хьанавай.

ЭвичIна дагьаррин, дуьзенрин винел,
Йифи вичин чIалал лайлай лугьузвай.
Эцигна вичин кьил дагъларин метел,
Верци са муьргуьди рекьер тухузвай.

Шагьварди туьмериз ян гузвай векьер
Чигерин мили тир хурал кьежизвай.
Зи кIвачик тIуш гана шупI жезвай векьер,
Накьвадкай галкIана хкаж хъижезвай.

КIурукIри кушкушиз тIула ван туна
Вилел ахвар алаз цуьк ахъайзавай.
Шуькьуьнтри чпин кIвал къуьнерал кьуна,
Зун физвай гелерай пар хьиз ялзавай.

Зун физвай…Йиф секин, са ван алачир…
Гуьгьуьлдал са мани хьанавай аруш.
Гьелени ахварай аватнавачир…
Зи рикIе экуьналд ксанвачир руш…

Кьулан йиф тир экъечIдайла зун хуьряй,
Вацра шал вегьенвай чуьллерин винел.
Зи гьейрет куьнуь тир рехъ алатнавай,
Ксана амазмай цуькверин винел.

Гьинва вун

Гьинва вун, рекьизва зун ялгъузвили,
Шадзавач зи гуьгьуьл цуьквери дигай.
Кузва зун, кузва зун кцIирдин гъилик,
Вучда за вун квачир и дуьнядикай.

Вун пир яни, эвлиян, вуч я чидач заз,
Зун диндал, имандал и ашкъди гъизва.
Вавай чара хьана жезвач завай физ,
Зун вавай къакъатиз валди хквезва.

Ахварриз къведа зун лацу хиял хьиз,
Акъвазна эверда верцидаказ ваз.
Галчукна, арушна за вун аял хьиз,
Вилерин нинедал хуьда, чидан ваз?

И кьве вил ацIурна ишеда зун вахъ,
И кьве пIуз ацIурна хъверда вахъ галаз.
Чинеба рекьивай ийида вун гьакI,
И дуьня кьве патахъ пайда вахъ галаз.

Гьинва вун, рекьизва зун ялгъузвили,
Шадзавач зи гуьгьуьл цуьквери дигай.
Кузва зун, кузва зун кцIирдин гъилик,
Вучда за вун квачир и дуьнядикай.

Элкъуьрайди Римма Гьажимурадова

Кан жемир зун…

Леле, закай Керем жедач,
Кан жемир зун, минет хьуй ваз.
Зи ван кьванни садаз къведач,
Кан жемир зун, минет хьуй ваз.

Дерт мукьва я, дава чара,
И дердинин навар чара,
Зун рекьидай гьава чара,
Кан жемир зун, минет хьуй ваз.

Дар хивер я гьахъдин кхьин,
Седефрин сир-шейтIандин гин,
И дуьня-са кешишдин кьин,
Кан жемир зун, минет хьуй ваз.

Вач, рикI авай къванер кан хьухь,
СтIал галай ценер кан хьухь,
Тарар,къушар, ванер кан хуьхь,
Кан жемир зун, минет хьуй ваз.

Къаст я кьве пад саналди хьун-
Дамах тушни Ватандихъ кун.
Къусарчайлы Рамиз я зун,
Кан жемир зун, минет хьуй ваз…

Жив галай цIарар

Кьуьд атун ухшар я лацу гатфариз,
Тарари къе лацуз пеш ахъайзава.
Килигиз живедиз, физва ахвариз,
Элкъвезва, вилера эквер гьатзава.

КукIушри туьмер гуз рехи чIарариз,
Чиниз чкIурзава назунин гъвергъвер.
Чарчарар элкъвезва живед тарариз,
Кьвалалай куьрс хьанва муркадин цуьквер.

Ягъазва цIайлапан, юзазва цавар,
Севре жив гатазва-хъел гала са чIар.
Акатна живедик тарарин кIанчIар,
Тамун къаравулдин кьинер авай чар…

Мад вили хъижедач къакъварин кулар,
Жив авай гьар са муг-кураниз ухшар.
Битавдиз къиравда гьатнава ачкар,
ЧкIурда луваррай ракъинин нурар…

Акатна кьеревай вацIун аяздихъ,
АтIанва нагагь ван юзазвай къушран.
Зав са яб гуз тазвач къветрен аваздихъ,
Тухуз керекулди дивдивар адан…

Квахьзава ахвара лацу булахар,
Лацу секинвили мез ахъайнава:
Акъатна цифедай, чигедай дагълар,
Мубарак ваз и кьуьд, живедин гьава!

Элкъуьрайди Билал Адилов