Седакъет Керимова-65

                                                 Женгчи

Ахьтин къелемэгьлияр ава хьи, абурукай кхьин гзаф четин я. Абуру хайи чIалак, хайи эдебиятдикни медениятдик ахьтин пай кутунва хьи, гьикьван рикI алаз кхьейтIани и къелемэгьлийрин агалкьунар авайвал, вири патарихъай къелемдиз къачун мумкин туш. Гьар гъилера абурукай кхьидайла гзафни-гзаф четин имтигьан гузвай хьиз жеда ваз. Имтигьандай акъатиз жедатIа лугьуз фагьумда.
Ингье ихьтин зурба къелемэгьлийрикай сад шаир, гьикаятчи, журналист, композитор хьиз вири халкьдиз сейли тир, вичин шиирар сиверай-сивериз физвай, вичин гьикаяяр, повестар ва романар вирида гьевесдивди кIелзавай 26 ктабдин автор Седакъет Керимова я. Адан эсерар Азербайжанда, Дагъустанда, Туьркияда чап жезва. Адан уьмуьрдин рекьикайни яратмишунрикай 3 ктаб, 150 макъала, 45 очерк чап хьанва. Лезгийрин, азербайжанвийрин, урусрин ва туьркверин 78 къелемэгьлиди адан яратмишунрикай макъалаяр кхьенва. 70 шаирди адаз 96 шиир бахшнава. Азербайжан Республикадин Нобел Информациядин Меркезди ва республикадин М.Ф.Ахундован тIварунихъ галай Милли Ктабханади “Седакъет Керимовадин уьмуьрдин рехъ ва яратмишунар” тIвар ганвай кьве ктаб чапдай акъуднава.
Гьа са вахтунда Седакъет Керимовади чи музыкадизни къуллугъзава. Ада алакьунар авай жегьилар кIватIална Бакуда арадал гъайи “Сувар” ансамбль вириниз сейли хьанва. Куьруь вахтунда композитор хьизни чIехи агалкьунар къазанмишай Седакъет Керимовади вичин чIалариз 100-далай гзаф манияр теснифна. Фадлай рикIелай ракъурнавай чи 30-дав агакьна халкьдин манийрал чан хкана. Ада теснифай 40-далай гзаф манияр Азербайжандин ва Дагъустандин радиойрин къизил фондуна гьатнава. Чи къелемэгьлиди гьакIни Бакуда жегьилриз лезги кьуьлер чирдай “Лезгинка” мектеб арадал гъана. Гьа икI, меденият вилик тухунай ам 2006-йисуз Азербайжан Республикадин Президент Илгьам Алиеван серенжемдалди “Азербайжандин медениятдин лайихлу кIвалахлар” гьуьрметдин тIварцIиз лайихлу хьана.
Вичихъ ихьтин агалкьунар авай къелемдин дустуникай са ктабни 15-дав агакьна макъалаяр ва очеркар кхьенвай авторди хьиз, и гъилера за адан яратмишунрин икьван гагьди къелемдиз къачун тавунвай са хилекай-редакторвиликай кхьин къетI авуна. Гьеле алатай асирдин 80-йисара вич Советрин уьлкведин виридалайни хъсан журналистрикай сад тирди субутай, Азербайжандин Журналистрин Союздин “Къизил къелем” ва Гьасан бег Зердабидин, Мегьсети Генжевидин, Натеванан тIварарихъ галай премийриз лайихлу хьайи Седакъет Керимовади 1997-йисан сентябрдин юкьвара заз зенгна лагьана: “Самур” Лезги Милли Меркезди заз “Самур” газетдин редакторвал теклифнава. Вуна заз газет акъудиз куьмек гудани?” “Ваъ” лугьун мумкин тушир. Вучиз лагьайтIа чна 17 йисуз Азербайжандин КП-дин ЦК-дин “Совет кенди” газетда санал кIвалахнай. Четин йикъара сад-садаз куьмек ганай, сад-садаз арха хьанай. Авайвал лагьайтIа, 1975-йисуз зун и редакциядиз гъайидини Седакъет тир.
“Ваъ” лагьаначтIани, за адаз жуван са фикир ачухарна: “Самур” исятда акьван пис гьалда ава хьи, ам газет хьиз гуьнгуьна хтун патал са шумуд йисан вахтар герек я”. Гьакъикъатдани за лагьайвал тир. Я гьукуматди, яни чпихъ мумкинвилер авай лезгийри газетдиз куьмек гузвачир. Гьавиляй ам варцаралди акъатзавачир. Редакциядихъ я кабинет, яни телефон авачир. Маса четинвилерни авай. Ихьтин гьалариз килиг тавуна гьеле “Самурдал” къведалди республикадин чIехи газетрикай тир “Гуьнай” газетдин редактордин заместителвиле кIвалахай Седакъет кьве рикIин тушиз рахазвай. Мад вучдай кьван? Ам журналист, зун журналист. Лезгияр паталди газет чна акъуд тавуна ни акъуддай?
Седакъета редакторди хьиз и кьиляй вичин метлеб ачухна: “Чна “Самур” кIелзавайбурун рикI алай газетдиз элкъуьрна кIанзава”. “Хуьрай ман”,-лагьана за, ван алачиз. “Вал вучиз ван алач?” -жузуна ада. “Ван ахпа акъатдайди я ман, эхир кьил хъсан хьурай”, -жаваб гана за.
1997-йисан 1-октябрдиз адан къул алаз “Самурдин” сад лагьай нумра акъатайла акьван хвеши хьана хьи чаз. Ингье вучиз ятIани са бязибуруз газет кIвачел ахкьалтуникай хуш атанач. Гьатта “Аврасия” газетди “Самур” араяр акадарзавай орган я лагьана чал буьгьтен вегьена. Чнани ахьтин жаваб кхьена хьи, мад адан ван акъат хъувунач. Сагъ хьурай “Азербайжан”, “Бакинский рабочий”, “Панорама” ва маса газетрин кIвалахдарар. Абуру чаз цIийи “Самур” рикIин сидкьидай мубаракна.
Гьа инал лугьун хьи, сад лагьай нумрадилай заз сифте яз Седакъетан редакторвилин алакьунар акуна. Къуй виридаз чна кIвалахзавай чка лезги газетдин редакция тирди чир хьурай лагьана ада вичин такьатралди редакциядин кIвалер ремонт авуна, герек тир мебелдив таъминарна. Ахпа лезги ктабхана ва музей арадал гъана. Ада гьакIни эвелдай вичин вад асул фикир ачухарна: Сад лагьайди, “Самурдикай” лезги чIалан къенивал хуьдай, ам вилик тухудай, чи тарихдикай, медениятдикай, ацукьун-кърагъуникай, сейли ксарикай, алай аямда халкьдихъ къалабулух кутазвай месэлайрикай кхьидай газет авун. Кьвед лагьайди, кьуд чинин ваъ, вацра кьведра 8 чиникай ибарат тир газет акъудун. Пуд лагьайди, кIелдайбуруз жезмай кьван гзаф информация гун. Кьуд лагьайди, газет халкьдиз мукьва хьун патал датIана жуьреба-жуьре тедбирар кьиле тухун, газетдиз гзафни-гзаф кIелдайбур ва кхьидайбур желб авун. Вад лагьайди, “Самурди” анжах Азербайжандин лезгийрикай ваъ, гьакIни Дагъустандин лезгийрикай кхьин. “Самур” вири дуьньядин* лезгийрин газетдиз элкъуьрун.
Редактор вичин фикирриз къедалди вафалу я ва и карди хъсан нетижайрал гъанва. Сад лагьай тIалабунив кьадайвал, “Самур” йис-сандивай лезги чIалан женгчидиз элкъвена. Газетди “Диде гьарай, дидед чIал гьарай!” лагьана вирина ван туна. “Дидед чIал гьи гьалда ава?”, “Чи чIал, чи тIал”, “Лезги чIалакай ихтилатар”, “ЧидачтIа – чира”, “ЧIалан михьивал хуьн!”, “ЧIал вилик тухун, чIур тийин!” хьтин рубрикайрик кваз шумудни са чинар, алимрин, чIалан пешекаррин, кIелзавайбурун макъалаярни чапна. Газетди 3000-далай гзаф къадим ва чIалан куьгьне къатарик акатзавай гафар арадал хкана. И йисара редакцияди чIалахъ галаз алакъалу тир 108 кьван гуьруьшар, элкъвей столар, конференцияр тешкилна. Алатай 25 йисан къене чи виридалайни чIехи агалкьун хайи чIал хуьн ва вилик тухун хьана. Гьавиляй кIелзавайбуру ва чIалан пешекарри “Самурдиз” чIалан женгчи лагьана. Алатай йисан декабрдин эхирра “Самурди” 2018-йис дидед чIалан йис хьиз малумарна.
Редактордин кьвед лагьай тIалабни кьилиз акъатна. 8 чиникай ибарат тир, лацу чарарал ранглуз акъатзавай “Самур” къе Азербайжандин виридалайни хъсан акунар авай газетрикай сад я ва адан тIвар печатдиз талукь учебникра гьатнава.
Пуд лагьай тIалаб гьикI кьилиз акъудзаватIа кIелдайбуруз хъсандиз аквазва. “Самур” виридалайни гзаф ва надир информацияр гузвай газетрикай сад я. Сифте яз и газетдин журналистри икьван гагьди чаз тийижир, халкьдин азадвал патал женг чIугур яргунви Ханбутай бег, ЦIехуьл Мелки, Муьгьуьбали эфенди, Гьатем агъа ЧIакIарви хьтин 60-далай гзаф къагьриманар винел акъудна. Гьа са вахтунда VII-XX виш йисара яшамиш хьайи Билисан Гуьлгер, Зайнаб Хиневи, Шейх Маруф Кьурагьви, Малла Агьмед Аварани, Саяд Пери, Яргун Селей, Лезги Гьамди, XVIII виш йисара Гьелеб, Шам ва Мекке шегьеррин кьилин къази хьайи Ибрагьим эфенди хьтин шаиррикайни алимрикай, санлай 40-дав агакьна камалэгьлийрикай сифте яз халкьдив малуматар агакьарна. Анжах редактор Седакъет Керимовади вичи лезгийрин 50-далай гзаф элдин шаирар винел акъудна. Азербайжандин, Дагъустандин ва Туьркиядин 60-далай гзаф хуьрера къекъвена агъзурралди манияр кIватIна.
Мад са месэладикай талана жедач. 1918-йисуз эрмени дашнакри ва большевикри Къуба уезддин агьалийрин кьилел гъайи мусибатрикай сифте яз “Самур” газетди кхьена. Гуьгъуьнлай газетдин журналистрин и геноциддиз талукь макъалаяр республикадин газетризни акъатна. “Самурди” 1918-йисан вакъиаяр рикIера амукьдайвал авун патал талукь тешкилатрин вилик месэла къарагъарна. Къе са шакни алачиз лугьуз жеда хьи, Къуба шегьерда геноциддин комплекс, КцIар шегьерда “Къанлу дереда” эрмени дашнакрихъни большевикрихъ галаз женг чIугур къагьриманриз хкажнавай гуьмбет арадиз атунихъ “Самурдин” пайни ква. Гила газетди “Къанлу дереда” комплекс эцигун патал месэла къарагъарнава.
Кьуд лагьай тIалабдив кьадайвал, “Самур” къвердавай генани мукьувай халкьдив агатна, адан рикI алай газетдиз элкъвена. Субут патал са мисал гъун бес я. Эхиримжи 20 йисуз газетда кIелдайбурун 4600-далай гзаф чарар чап хьана. Чи машгьур чIалан алим, академик Агьмедулагь Гуьлмегьамедова кхьенай: “Самур” газетдикай халкьдин мефт, халкьдин мез хьанва”. Гзаф йисара “Лезги газетдиз” регьбервал гайи чи тIвар-ван авай журналист Агъариза Саидова лагьанай: “Чна “Самурдин” журналистривай пешекарвал чирзава”.
Вад лагьай тIалаб кьилиз акъудун патал чна “Самурда” “Дагъустан”, “Чи рикI алай “Лезги газет” хьтин чинар, “Азербайжан-Дагъустан” рубрикадик кваз хкягъай хабарар, “Дагъустанда”, “Дагъустандай кхьизва”, “Дагъустандай чарар”, “Дагъустандин цIийивилер”, “Дагъустандин лезги районра” хьтин рубрикаяр кардик кутуна. Са гафуналди, газет кIелзавайбуруз Азербайжандинни Дагъустандин лезгийрикай сад хьиз малуматар гуз эгечIна.
Гьа икI, “Самурдин” чинриз “Лезгияр вирина”, “Къецепатан уьлквейрин лезгияр”, “Яргъара авай жуванбур”, “Москвадин лезгияр”, “Туьркиядин лезгияр”, “Къазахстандин лезгияр” хьтин рубрикаярни акъатна. Редактор вич са шумудра Туьркиядиз, Германиядиз, Россиядин чара-чара вилаятриз фена анра авай лезгийрихъ галаз мукьувай таниш хьана, виринрани чIалан, медениятдинни эдебиятдин мярекатар тухвана, абурукай газетдин чинриз сад-садалай марагълу макъалаяр ва очеркар акъудна. Гьа са вахтунда Америкадин Садхьанвай Штатра, Англияда, Францияда, Австрияда, Украинада, Къиргъизистанда, Уьзбекистанда, Белорусияда ва маса уьлквейра яшамиш жезвай лезгийри редакциядиз ракъурнавай чарар газетдин чинриз акъудна. Гьа ихьтин крари дуьньядин* лезгияр газетдив агуддай мумкинвал гана.
Гьайиф хьи, гзафбуруз вичихъ икьван агалкьунар авай газет гьикI арадиз къвезватIа, ам датIана акъудун патал редактор Седакъет Керимовади гьихьтин азиятар ва зегьметар чIугвазватIа чизвач. 2001-йисуз чна четинвилер кIевелай гьисс авуна. Залан шартIар ва багьавал себеб яз 200-далай гзаф газетар кIев хьанвай. Анжах 2000-йисуз 31 газет арадай акъатнай. Гьа ихьтин шартIара “Самурдин” 2001-йисан сад лагьай нумрада редакторди кхьена: “Эхиримжи пуд йисан къене я “Самур” Лезги Милли Меркездин, яни гьукуматдин патай вичиз куьмекар ганачтIани, “Самур” газетдин редакцияди вацра кьведра газет акъудна кIелдайбурув агакьарна… Кьегьал халкьдин кьегьал рухваяр! “Самурдив” агат, “Самур” хуьз куьмек це”.
Къуйдиз къван вегьей хьиз, садайни ван акъатнач. Виликан вахтара “квез чан аламаз гуьмбетар эцигна кIанзавайди* я” лугьузвайбурни редакциядиз хтанач. Куьне бес вучда, гьикI ийида лагьана хабар кьадай касни къажгъанач. ГьакI ятIани Седакъета вичин такьатралди газет акъудун давамарна. Дуьз са йис алатайла ада “Самурдин” 10 йис хьана” тIвар ганвай макъалада кхьена: “Эхиримжи кьуд йисуз гзаф зегьметар чIугур чна ара-ара газетдин гьаларикайни чи четинвилерикай квез малумат гана, квевай куьмекар тIалабна. Амма гзаф лезгийрин гафар сад, крар масад хьана. Гзаф ксариз чи гафари эсер авунач.
“Самур” мад кIеве гьатнава, ам вацра кьведра ваъ, садра акъатзава. Гзаф ксариз и карди эсер ийизвач жеди. Амма чи рикI тIарзава. Мад чна квевай газетдиз куьмек гун тIалабдач, лезгияр! Чи бубайри лагьайвал, халисан лезгидиз гаф садра лугьудайди я”.
Ингье и гъилерани “жуванбур” лугьузвай ксар кисна акъвазна ва Седакъета мад садрани са касдизни газетдиз куьмек це хълагьнач. Четинвилериз килиг тавуна газет акъудиз давамна.
Заз чидайвал, виликан вахтара гзаф редакторрин везифа гьукуматдин идарада ацукьна, гьукуматдин такьатралди акъудзавай газет коллективди чапдиз гьазурайдалай кьулухъ адаз къул чIугун тир. “Самур” газетдин редактор Седакъет Керимовади кьилиз акъудзавай везифайрикай лагьайтIа, са сиягь туькIуьруьз жеда. Гьар вацра ижарадин гьакъи, газет чап авун ва редакциядин кIвалахдаррин мажибар гун патал пул жагъурун ва мсб. Бес 20-йисан къене садра хьайитIани я гьукуматди, яни грантдин тешкилатри вичиз са манат кьванни куьмек ганвачир редакцияди гьикI кьил хуьзва?
Чи газетдин кьилин даях ам датIана кхьизвай агъзурни вад виш кас я. ГьакIни лезги рикI авай ксари эхиримжи йисара чпин такьатралди са шумуд газет кхьена кIелдайбуруз пайзава. Газетдин къазанжиди редакциядин игьтияжрин анжах 40% таъминарзава. Амай 60% лагьайтIа, гьар вацра Седакъет Керимовади вичин жибиндай харжзава. Гьатта вичин ктабар маса гайила хьайи пуларни газетдиз серфзава. Вири дишегьлияр чпиз къизилдин зинетар къачуз алахъайла, ада вичихъ авай къизилдин затIарни “Самур” патал харжна.
Ам газетдин мухбирни я, таржумачини, корректорни, фотографни. Газетда гузвай гзаф шикилар ада ягъазвайбур я. Ам почтальонни я, шоферни. И гаф талана виже къведач. 20 йис я кьуьд-гад талана ада гьар газет акъатайла вичин машинда аваз “Самур” Бакуда, Шабранда, Хачмаза, Худата, Яламада, СДК-да, КцIара, Къубада авай чи мухбир постарал агакьариз.
Ам газетдивай яргъаларун патал къуллугъар теклиф авурбур, кичIерар гайибур, гьатта буьгьтенар вегьейбурни тIимил хьанач. Ихьтин гьалар къени давам жезва. Ингье хайи халкьдиз, дидед чIалаз авай кIанивили ам къуьруь жез тазвач, ада газет акъвазарзавач.
Гьар гъилера ада газет акъуддамаз зи вилерикай 1875-йисуз сифте яз азербайжан чIалал “Экинчи” тIвар ганвай газет акъудай чIехи камалэгьли Гьасан бег Зердабидин образ карагзава. Гьада чIугур хьтин зегьметарни азиятар чIугвазва Седакъетани. Гьа ихьтин залан шартIара садра за лагьана: “Чун майдандал текдиз алама. Белки…” Ам зи гъавурда гьасятда акуьна: “Ваъ,-лагьана,-“Самурни” “Сувар” заз жуван веледар хьиз я. Жуван чанда къуват амаз кьван за абур вилик тухуда”. Икьван газетдал рикI алай редактор акурди туш заз. Са юкъуз вири патарихъай чара атIайла сусан лишандин паталди хвенвай эхиримжи пулар гваз атана: “Газет акъудна кIанда, ара гана виже къведач. “Самур” вилив хуьзвайбур ава”,-лагьана. Мад заз лугьудай гаф жагъанач.
Садра Седакъета газетда кхьенай: “Женг я милли газет акъудун. Гьукуматдин патай куьмек авачиз, халкьдин пул гвай ксар агат ийиз, грант гудай тешкилатри мукьув агуд тийиз яцIара аватIани, лезги намусда гьатна хуьзва чна “Самур”. Вучиз лагьайтIа Азербайжанда алай вахтунда лезги къул, лезги чIал лагьайла инсанрин рикIел гьасятда “Самур” газет хквезва”.
Эхь, гьакъикъатдани женг я дидед чIалал газет акъудун. Женг давам жезва. Гьавиляй чнани макъаладиз женгинив кьадай тIвар гана чи къелемдин дустуниз и рекье чандин сагъвал ва мадни чIехи агалкьунар тIалабзава.

Муьзеффер Меликмамедов
*автордин тIалабуналди са бязи гафара орфографиядин лишанар авайвал хвенва.