ЧIехи Муругъ, Зиндан Муругъ, тахайтIа…

КцIар районда Муругъар тIвар алай са хуьр ава. Исятда агьалияр 1000-дилай пара тир и макан гьулелай 1000-1100 метр кьакьандавай СтIур дередин хуьрерикай сад я. Инин тарихдикай кхьенвай малуматар пара тIимил  ятIани, и сур чIаварин лезги хуьруькай кхьин тавуна акъвазиз хьанач завай.
 Къазихан стхадин куьмекдив чна Муругъа хуьруьн кимел кьиле фекьи Гьажи Аюб аваз са хуьруьн зиялийрик галаз ихтилатна. И рахунрин нетижа хьиз агъадик галай къейдер арадал атана.   
  Са хуьр хьиз Муругърин тIвар тарихдин гъилин кхьи-нра “Абу Муслиман тарих” ктабда ава. “Шабан сын Юсуфа жил в селении Хучни, Халибан-в селении Хина, Сейф-ад-Дин-в селении Фий, Рамазан-в Дигахе, Юсуф-в Усуге, Али-в Бачкале, Халид-в Эчехюре, Джамал в Муруге…”-кхьенва ина.
Аквазвайвал артух чи эрадин Х виш йисара Муругъар са пун авай хуьрерикай сад тир. Имани чна рикIелай алуд тийин хъи, арабри Христиан килисаяр авай ва чпин хура акъваздай такьатар авай хуьрериз “Шихар-Сейидар” ракъурзавайди тир. И фактуни Муругърин хуьруьн тарих, арабар чи чилерал къведалди авайди тестикьарзава.
АкI акъатзава, Кавказдин Албанияда христианвал кьабулдайла Муругъар авай. Вучиз лагьайтIа, ина килиса авай. Къенин юкъуз и версия тестикьардай фактар авани?
Хуьрун тарих къалурзавай атрибутрикай садни инин сур чIаварин сурар я. Алупан чIавара асас яз сурар хуьруьн рагъ акIидай пата кутазвайди тир. Вучиз ятIани Муругъа икI туш. Сурар хуьруьн рагъ акъатзавай пата ава. Хуьруьз къвезвайбур сурар атIана “ПIирел” рикI михьна хуьре гьахьна кIанзава. Мумкун я, и кардиз вичин философия ава. Муруърин сурар сур чIаваринбур я. Малум я хьи, вахтунамаз къайгъу къалурнавач лугьуз ва патан ягъийрин ва гуьгъуьнай атай динерин таъсирдал 90 процентдин артефактар пуч хьанва.
Муругъвийри шагьидвалзава хьи, хуьруьн юкьван мектебдин хандакIар ягъадайла анай 2-3 мертебедин сурар хкатнай. Са кар хъсан я хьи, чи къванцин, кIарасдин устарри сур чIаварин орнаментар куьгъуьнай чипи къазунай къванера-варара тунава.
Ва квезни аквазвайвал и орнаментри, кодри ва маса диограмри чав чи бубайрин медениятдикай информация ахгакьарнава. Са къванцел Сасанидрин девирдин алфавитдал кхьенвай кхьинар ала (тат, чувуд).
Хуьруьн мискIиндайни чаз тарихдин гелер къачгъана. Хъсан кар ам тир хьи, я дин, яни политикадин къурулуш дегиш хьайила чкIурай диндин объектдик галай орнаментар, кхьинар, диаграммаяр алай артефактар цIийи эцигзавай объектра кухтунва.
Гьа икI, Муругърин мискIиндик чи тарихдин Алупан, христиан ва ислам диндиз тIалукь стунар къвал-къвала ава.
Шикилрай квез аквазвайвал ина Эгипетдин лабиринтар, Албаниядин ирид цаварни, Исламдин аятар саналла.
 Муругъвийри мискIинда гуьгъуьнин туьхкIуьрдай кIвалахар тухвайдалай кьулухъ амукьай чIуьлер хкадарнавач, абур цIийи мярекетрин к1велин вилик тунава.
Гьа икI, чна тупIалай авур и фактарик далу кутуна Муругърин тарих Алупан чIаварилайди тирди са версия хьиз кьабулиз жеда. Яни Муругърин хуьр чи эрадилай вилик авай. И версиядиз къуват гузвай са фактни ава.  Кавказдин Албаниядин христиан тарихдикай кхьенвай Камил Алиеван улубда Албаниядин  Иерусалимда (Къуьдс-араб) авай 6 албан манастырдикай садан тIвар Муругъ тирди къалурзава. Алупан чIавар къалурзавай фактарикай садни Муругърин уьруьшра авай “ЦIегь кьий кIунтI” тIвар алай зиккурат (курган) я. КIунтIуникай хкатзавай кьехцин къапари ва тIварци инаг хуьруьнвийрин гъуцариз кьурбандар гудай зиккурат жен тестикьарзава.
Пара лезги хуьрериз хьиз ЧIехи Муругъизни вичин сарказмадал лугьузвай лакIаб ава. Абруз “Юкьа мукIатI авай муругъвияр”-лугьуда. Чаз чидайвал хуьруьн кьуд пад емишар авай мублагь чилер я ва чуьлдиз фейи гьар са кас гъил ичIиз хквен чIана кар гьисабда лугьуз гьарад  къунел кула храдай тIвалар, къалчамагрин са шеле, таза пешер гвачиз хкведачир ва мукIатI адаз гьамиша виже къвезвай.
Муругъ-ЧIехи Муругъ, Муругъ-Зиндан Муругъ, тахьайтIа Bуьйуьк Mуруг!?
Муругъвийри са районда кьве тIвар алай хуьр хьуниз ихьтин ачухвилер гузва. “Зиндан Муругъ-ЧIехи Муругъин зинданар (къазаматар) алай чкадал куьгъуьнай кутунвай хуьр я. Кьвед лагьайди: “Муругъ са сихилдин тIвар тир ва и несилдикай кьве стха са кIвалей чара хьана гьарада вичиз хуьр ктуна. Яни чIехи стхадин хуьруьз ЧIехи Муругъ лагьана.”
Зун Зиндан Муругъани хьана ва за и хуьрерин нугъатрин садвал кьатIана. Сакьа касарини и хуьруьнвийрин са кIвалин инсанар хьуникай ва вахт алатундавай и мукьвавилер яргъалвилиз элкъуьникай ихтилатна. Зиндан Муругъин сурарини инаг ЧIехи Муругърилай жаван тирди къалурзава.  
Бес Муругъ гафунин этимилогия вуч я? Муругъ, Мучугъ, Къележугъ, Будугъ, Хиналугъ ва маса ихьтин лезги топонимар къерехдилай хуьруьн акунриз килигна ва яни на хуьруьн географик чкадин характердиз килигна ганвай тIварар хьун мумкин я. Чна и критерия дуьзди кьабулайтIа, Мур-угъ( югъ) хьиз ачухиз жеда. Чкадиз килигайла инаг хъуьтIуьз Мур къадай-ва экуьнахъ векьерал мур алай чка я лугьуз и тIвар гунни муьмкуьн я.
 Хуьре къенин юкъуз амай сихилар: Кьучумар, Шемехьар, Айдунбегар, Дунбаяр, Баргуьр, МитIияр, Гьасанан гадаяр, Ягъибеган гадаяр, КьацIияр, Шингъарар, Дашдимирар, Игъригъар(Къуба), Сейидханар (Ахцех), Къадирар (Кузун), Хаспулатар (ТIигьиржал).
Дявейра куьк хкатай несиларни ава.
Хуьруьн чилерин-уьруьшрин тIварар. (Хуьруьн нугъат хвенва): ЦIвец (рук-там) галай пад, Гьасанан гадайрин чилер,  Медрегьиман чка, Яру кьвалар, Адимиран гадайрин чилер, Хуьруьн чилер (ЦIецек), Гъвейидин тIул, Югъан пел,  Жарудин багъ, Багъидин ник, Мижитан гадад ник, Таривердидин багъ, Пашад кам, Уьмеран багъ, Къабидин ник, Сув, Къазимегьемедан кек, Къадиран кек, Булах авай кек, Жабрайилан кек, ЧIеткуьнрин часпар, Верхьер кек, Рагъ икIидай пад, Гажи кьийди, КуцIан хев, Наврузбеган хев, Гьасанан гадайрин чил, Ягъибеган гадайрин чил, Шекерханан гадайрин чилер, Хуьлуьхърин часпар, Магьмудан векь, ЭчIех пад, Ха хаяр, Хьнен цIварар,  ЦIегь кьий кIунтI, Сумалидин векь, Абасан гадайрин халашар…
Инал заз са фактни къейд ийиз кIанзава. Чехи Муругъар вичин тарихда чилер, убаяр квадриз-квадриз атанва. Зиндан Муругърихъ галаз мукьавилин авсиятар амач. ЧIехи Муругърин уба(тала) Худат район туькIуьрайла евел Худатик, ахпа Хачмаз райондик акатна ва къе убадин жемятрик галазни алакъаяр амач.
P.S. Жуван тежрибада кьатIанва хьи, хуьрерин этнографиядикай кхьин залан ва хатур гъин тийидай кар я. Вучиз лагьайтIа, гьар са инсандиз вичин критерияр, кьатIунар ава ва вуна кхьейди ада цацар алаз кьабулунни мумкин я. Гьавиляй играми кIелзавайди, за кхьенвайди зи, заз аквазвай версия я. Гаф авачиз и фикирар кьабул тейидайбурни авачиз жеч. Урусрин бубайрин мисалда лугьузвайвал “Гьакъикъат бягьсина винел акъатда”… Адалат ва дуьз тарих винел акъудун патал дискуссияр герек я.              
    Абир ЭЧIЕХВИ,
 этнограф-журналист
 Баку- ЧIехи Муругъ- ЭчIехуьр