Тарихдин гелер

Дегь заманайрин яшайишдин маканрикай сад тир Кцlар районда уьлкведин дережадин кьетlенвал авай агъзурдилай виниз тарихдинни-културадин памятникар ашкарнава.

Иниз чи эрадилай вилик йисариз талукь тир археологиядин памятникар-кlунтар, яшайишдин маканар (Гуьндуьзкlеле, Хьил, Хуьрел ва мсб.), къадим гуьмбетар (Вини Тlигьиржал, Яргун,    Уьнуьгъ, Четкуьн ва мсб.),   Уьнуьгърин кlеледин цлар, Шейх Жуьнейдан гуьмбет, Уьнуьгъ ва Хьилерин мискlинар ва мсб.) талукь я.
Гьайиф хьи, гзаф вахтунда и памятникар хуьн, виликан гьалдиз хкин патал гъиляй къведай крар ийизвач. Совет гьукуматдин вахтара “къадим дуьнядиз” акси тир болшевикри, ахпани коммунистри мискlияр чкlурна, курна, колхоздин амбарар хьиз ишлетмишна.

Алай вахтунда тафаватсузвилин мурк гьелени там цlранавач. Оригинал стилдин Вини Лакаррин, Хуьлуьхърин ва Цlуру Худатрин мискlияр къайгъусузвилин, гьисаба такlунин  нетижа яз терг хьунин шагьид хьанва чун.
Вич VIII-IX  виш йисариз талукь тир Уьнуьгърин кlеледин цларни чи тарихдин гзаф важиблу делилрикай я. Къадим Къафкъаздин Албаниядин яшайишдин маканрикай сад тир и хуьре чи халкьдин дегь девирриз талукь мадни гзаф къванцин памятникар, сурар ава.
И кlеледин цларин кlанера келемар цуниз тафаватсузвал къалуриз тахьана, алатай йисуз “Фагьумлу сигнални” чап авунай чи газетди.
Анжах адалай гуьгъуьнизни ина са дегишвал хьанвач. Кlеледин виш йисарин цал цlуьдай гьалда ава. Аллагьди и балаяр хатадикай хуьрай (шикилда).
Чи культурадинни туризмадин идарадивай адан диб мягькемарун, винел пад кlевирун патал талукь чкайрин вилик месела хкажиз жедачни? Гьакlни Яргундаллай Шейх Жуьнейдан мавзолей. XVI  виш йисан (1544-йис) архитектурадин чешне тир и архитектурадин памятник  девлетдин  гьисабдай цlийи кьилелай туьхкlуьр хъувуна виликра авай гьалдиз хканва. Ремонтна, туьхкlуьрна. Ахпа? Бес инаг вучиз кардик кутазвач? Мискlи хьиз ваъ, мажиб гузвай кlвалахдарар авай музей, зияратдин чка хьиз.  Иниз са гид тайин авуна, чара-чара уьлквейра хьиз кlвалах кlиле тухвайтlа, чавай райондиз къвезвай туристриз чи тарихдикайни  гзаф кьадарда малумат гуз жеда.
Тарихдин памятник алатай вахтунин гел, нефес ва ядигар я. Алатай вахтуниз кlирсеба килигзавай халкьдин гележег ачух жедач.
Чи вилик акъатзавай са еке проблемани ам я хьи, чилин ва дараматар эцигдай  кlвалахар тухудамаз, тарихдинни-культурадин памятникрин метлеблувал гьисабун гзафбурун рикlел къвезвач. Ихьтин чкайра эцигунрин кlвалахар аквадамаз талукь крар кьилиз акъудзай властдивай ихтияр къачуна кlанда. Ихтиярсуз эгъуьнун, ахтармишун, къанундалди къадагъа я.
Чун чlалахъ я хьи, чи интеллигентар, жегьилар тарихдин памятникар хуьнин ва абур цlийи кьилелай туьхкlуьр хъувуна виликра авай гьалдиз хкинин карда гьукуматдин органрин мукьва куьмекчияр жеда. Тарихдинни- культурадин памятникар хуьн, туьхкlуьр хъувун ва гележег несилрив ахгакьарун виридан буржи я.                           Лале